Moderators: :::ShkoderZemer, SuperGirl, babo, ⓐ-ⓒⓐⓣ, Edmond-Cela, ::bud::, ~*Christel*~, Al Bundy, :IROLF:, ::albweb::, OLIVE OYL
Author Post
L - N
Fri Sep 26 2008, 11:17AM
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00AM

Posts: 10623
Zef Pllumi

Zef Pllumi (1924-2007) was born in Mali i Rencit near Shkodra and joined the Franciscan Order. As a twenty-year-old, he witnessed the Communist takeover and the unprecedentedly violent suppression of the Catholic Church in northern Albania. Most clergymen were arrested and many were executed. Though he suffered much abuse, Pllumi managed to survive and was ordained in 1956. He worked as a parish priest in Shosh in the mountains of Dukagjin for some twelve years until 1967, when a government edict was issued for the total abolition of religion. He was arrested at that time and spent the following twenty-three years in prisons and labour camps. His harrowing experience as a Catholic priest in Stalinist Albania is recorded in his moving, 730-page memoirs, "Rrno vetëm për me tregue" (I only live on to tell), Tirana 2006, of which an extract is given here. Father Zef Pllumi died in Rome on 25 September 2007.

November 1944

The national holiday, 28 November 1944, was a cold, sombre day, perhaps the most sombre one since the declaration of independence. Since childhood, we had celebrated that day with lights, colour, songs, lots of noise and the waving of flags. The flags still fluttered on the bell towers of the churches, but they looked lonesome up there and no one paid any attention to them that day. The Germans had all left their barracks, offices and guard posts, and departed for Montenegro. Shkodra was expecting the arrival of the partisans who had been waiting on Bardhaj Hill, in Postriba and on the other side of the Bahçallëk Bridge for the Germans to leave.

That night, we heard several explosions that were so strong, they shattered the windows of many homes. A German motorcyclist had returned from the border crossing at Hani i Hotit to set off the mines placed under the bridges connecting the town to the plains. After these explosions, which marked the definitive departure of the Germans, no one slept a wink all night. There was a sense in the Franciscan Monastery where we were living that the West had taken an historic step at that moment and was abandoning us, and that in Albania, war would be declared on the Catholic Church, a struggle that would probably jeopardise the very survival of the Catholic population in the country. This was not unexpected by the Catholic clergy; one might even say they saw it coming. We had begun many years ago to prepare the young people, in lessons and lectures, on how to come to terms with the savage persecution that might climax in our extinction.

During morning prayers, at five to six o'clock, the whole Franciscan community gathered around its leader, Father Mati Prendushi, and in fervent prayer, we sought salvation from the Almighty. The Catholic Church in Albania was in the Garden of Gethsemane.

"Oh my Father, if it be possible, let this cup pass from me!" This was our prayer, but it was the will of God.

At about 10:30-11:00 on that cold and sombre morning of 29 November, partisan brigades led by Major Gjin Marku were seen coming down the main roads into town. A red star had been added to the Albanian flag they were bearing. We observed them through the bars of the windows. It must be said truthfully that, with the exception of a few individuals known for being pro-communists, the Catholic population of the town did not participate in any celebrating, whereas most of the Muslim population, decked out in their finest clothes, gave the impression of taking part in a joyful occasion. The partisan army, garbed in various and sundry types of foreign army dress, was a very motley force - hungry, raggedy, and wearing sandals. All the greater impression was made, not by the clothing, but by the partisans themselves. What mothers could have given birth to such children with rifles slung over their shoulders?

There was no way they could be accommodated in the barracks. They had no other clothing or even food with them. So the partisans were billeted with local families, three to a house, sometimes six or seven. The population took them in, fed them and became infested with vermin. They were not good people. They snooped around the houses, looking for Germans or for "reactionaries" in hiding. The first thing they did was to get the prisons back into working order and fill them to the hilt with innocent people. They gave the prisoners no food, so their families had to come and feed them, otherwise they would have starved to death. And the food brought by the family members went more to feed the hungry partisans than to keep their poor, tortured victims alive. Rumours soon began to fly that they killed X or Y, or that others had disappeared without a trace.

Who was the head of this new government? The name of Enver Hoxha started to circulate, a figure completely unknown in northern Albania up to then. The new Albanian Government was constituted in the month of December. No one knew if it was a military or a civilian government. Its officials had high positions, but no real power. Power was in the hands of a wide variety of local partisan commanders now installed in other people's homes.

The brigades in Shkodra were reorganised. Major Gjin Marku and the first wave of men were crossing over the border to provide "fraternal assistance" to the peoples of Yugoslavia. Shkodra was filled with partisan brigades. Everyone was surprised at where all the soldiers had come from, more men than even the foreign armies had had! The partisans said that they had come to chase the Germans right to Berlin, but they did not even have proper shoes on their feet. In general, they were not people one could discuss things with. Their behaviour was appalling. They gobbled down the food and broke the drinking glasses. Albania had witnessed many a foreign army, but never one like this.

Right after 29 November 1944, there began an incomparable movement on the road from Shkodra to Podgorica, and this at a time when communication with Tirana was extremely difficult because the bridges were down. The rivers could only be forded on rafts with armed partisan guards. Albanians and Montenegrins crossed over the border freely and mingled as if there were no border at all. Where was the real power in Albania? It was the trobojnica (Montenegrin flag) that ruled the land. Masses of three-coloured Yugoslav flags were to be seen in the streets, on all government buildings, and on every house. How did they manage to find so many of those flags so quickly, flags that the population, fearing a new period of enslavement for the Albanian nation, looked at with disapproval?

As soon as the schools were opened, all of them, without exception, began to sing the national anthem of that foreign flag: "Ej slovenski još živi," "co bajrak ne vije," "živi, živi jugoslovenski" and "ide druže Tito preko Albanije…, preko Albanije…" I do not know what that means or how to write it properly, but this is how I remember it from the time, with the melodies). Our national songs were no longer sung.

Several days passed. It was only on the bell tower of the Franciscan church dominating the centre of town that no trobojnica had been raised. A sad-looking Albanian flag, but the real one without a star or pickaxe, still waved in the breeze all by itself. No one regarded it as their flag anymore. It struggled to survive the storms of that communist winter and, though torn and faded, it continued to fly.

One day in December, two partisans knocked on the gate of the Franciscan Monastery. "We want to go up to the bell tower."

The doorman called me because I was the one who went up the tower every day to fix the hands of the clock, from which all of Shkodra got the time. In actual fact, this was the duty of Father Filip Mazreku. He had put the Albanian flag up there on 27 November 1944, but because I was young and willing, he entrusted the keys to me. I ran to get Father Filip and informed him that two partisans were at the gate and wanted the keys to the bell tower. "Listen," he said, "I cannot stand the look of them. You know, they murdered my brother in Tirana without leaving a trace. We don't even know where he is buried, so that we could say a prayer for him or lay some flowers. You go with them. You've got the keys. But listen to me, don't leave them alone for a second. God only knows what they're up to."

"We have been sent by the command to take down that rag flying from the tower. It's a disgrace," they stated, "for that rag without the partisan star on it to be flying over the main square in town!"

"But we don't have any other one."

"We have brought one with us, brand new! Look at it, it's the flag of our Yugoslav brothers and has a partisan star on it."

"Two flags?" I inquired. "But we've only got one flagpole. We've never had two flags."

"Well, you people put up the Italian flag, didn't you?"


"What about the Vatican flag?"

"No, never."

"Well, what shall we do then?"

"Whatever you think."

"We'll go back and get another flagpole. You wait right here for us."

When they came back with another flagpole, they asked me for the keys to the bell tower once more. I climbed up to the top of the tower with them, above the clock, to where the flag was hanging. They were amazed at the view of the town below them.

"Wow. Look how beautiful it is from here!"

From that vantage point you could see all of Shkodra. When they had had their fill of the town, they took the flagpole off the holder and put the new flag out with the partisan star.

Goosebumps covered my whole body. That heroic flag of the Albanian highlands, worn and torn, and now lay there like a corpse. When they tried to raise the Yugoslav flag, the pole would not fit into the holder.

"Where can we put up the flagpole? It doesn't fit. Damn!" they said, and asked: "Do you have any wire so that we can attach it to the railing?"

"No, I don't. But listen, even if there were wire, it wouldn't hold because it is stormy up here. You need a proper holder."

"Damn it all," they muttered, "we really do need a holder. Why didn't you say that in the first place?"

"I didn't know, I never thought of it."

"Wait here, and we will go and get a mason."

They climbed back down and departed, returning with the mason. He affixed two new holders on the tower. On the side opposite to the Albanian flag now flew the Yugoslav flag. We had two flags."

The new power base, the Committee of the Party, was down in the city centre, in the recently constructed house of the businessman, Zef Koka. The two hooded partisans shouted down to someone on the ground. This person, standing out on the street, was giving instructions with his hands. They removed the flags once again and changed their positions. Where the Albanian flag had flown was now the Yugoslav flag. On the other side was the partisan flag, but it could hardly be seen because of the apse of the church.

That evening, in the mess hall of the Franciscan Monastery, there was silence, as if some close family member had died. No one spoke a word. After dinner, Father Mati Prendushi called me aside and asked:

"Have you got the keys of the bell tower?"

"Yes, Father Filip gave them to me to regulate the hands of the clock."

"Were you the one who hoisted the Yugoslav flag?"

"No, not at all. Two partisans came and put it up."

"Did you not know," he continued, "that the flag of Scanderbeg was first hoisted on that spot on 12 June 1913 and that the brothers defended it with rifle in hand? Did you not know that Father Gjergj Fishta was condemned to death because of that flag? Did you not know that even the Montenegrins, when they entered Shkodra in 1915, did not dare to remove the flag? And did you not know…"

"Father," I interrupted, "I know all that. The men who put the Yugoslav flag up were two partisans who came with rifles, sent from the command. What could I have done? Fight with them over it?"

"No, no, I'm not saying you are to blame. But it's a disgrace! If it had only not come to this! How can the Yugoslav flag be flying from our church steeples? Oh Lord, behold and judge!... Non-believers only think of their own personal gain. And what did the partisans say? Were they impressed when they saw the Yugoslav flag flying?"

"They said they were just carrying out orders from the command. In fact, I heard them say they wanted to install a machine gun up on the bell tower."

"A machine gun?"

"Yes, a machine gun, because you can control the whole town from the tower."

"We have always known what kind of freedom the Serbs have given us! But what kind of Albanians are these partisans working for the Slavs? They have sent our sons off to be killed there. Poor Albania, that's fallen into their clutches!"

Normal life in town was paralysed. There was no more travel or telephone, no shops or businesses opened, no government offices or official records. On rare occasions, a piece of paper stamped with a partisan seal could open doors. Albania was petrified and had fallen into a coma. Educated people did not know what to do. The uneducated had taken power, and this was only the start.

Several days later, military operations began in town with identity checks and searches. All the houses in town, without exception, were searched by armed partisans, every nook and cranny, every chimney and basement. On the pretext that they were looking for 'criminals' and 'reactionaries,' they strove to spread terror throughout the population. In almost all cases, the searches resulted in imprisonments and executions.

To escape the terror, many people fled into the mountains and joined the illegal opposition, or hid in the home of a trusted friend. Punishment for anyone sheltering 'reactionaries' was terrible torture and execution. This sometimes even occurred in cases where one person's name was the same as the person being sought. Most of the men, soldiers and civilians, who carried out these searches were virtually illiterate.

In early December 1944, a group of 7-8 important figures arrived at the Franciscan Monastery in Gjuhadol. Among them was Kolë Jakova and it was said that their leader was Nako Spiru. They brought orders with them for the closing down of our religious periodical Hylli i Dritës (The Day-Star), and of all other religious periodicals, Zani i Shna Ndout (The Voice of St Anthony), Zgjimi i djelmnisë (The Awakening of Youth), Bijat e Zojës (The Girls of Our Lady), etc. They shut down the printing house and all religious organizations. The men paid a 'visit' to the library and museum of Father Shtjefën Gjeçovi. Kolë asked for Gjeçovi's ring. It was said to be from ancient times, probably from the first century, and was made of gold, crafted with great mastery. On it was a large gem, far too large for the ring itself. They say that a representative of the British Museum had once offered to buy it for 14,000 pounds sterling. Kolë confiscated it, leaving us with an official receipt.

The Year 1945

The grim measures introduced to terrorize the population got worse and worse in the months of January and February 1945: identity checks increased, more people were imprisoned, there was more torture, more executions. Almost every evening after dark, organized groups would parade down the streets howling with fury and singing songs to terrorize the population, such as "Vengeance for the Youth!"

The same fate awaited the villages in the surrounding area. No foreign occupation had ever caused more suffering to the Albanians than this group. We received news that Dom Lazër Shantoja had been caught while in hiding with Dom Ndre Zadeja in Sheldi. Dom Ndre Zadeja was then shot, the only reason being given was that he had sheltered a colleague in his home. Both of them were Catholic clergymen and writers. Dom Ndre Zadeja had studied in Austria. He was much admired by young people in Shkodra for his plays on legendary and historical subjects. Dom Lazër, a priest from Shkodra, was a man of learning and of rare talent as a public speaker. He had been politically active and was one of the main editors of the opposition newspaper Ora e Maleve. When Zog took power in 1924, he was forced into exile. He found asylum in Switzerland from where he returned to Albania in 1939, working thereafter for cultural institutions. The communists regarded him as a fascist and so he fled to Sheldi. After they arrested him, they tortured him barbarically and finally shot him.

In the early months of the year they also arrested Father Gregor Lumaj who at the time was parish priest in Berisha, and accused him of being a sworn enemy of communism and of having prevented its spread in the Puka region. This humble father had spent all of his life in the mountains of Dukagjin and Puka, and enjoyed unquestioned respect among the people in the mountains because of his sincere devotion to them. He was also an expert in their customs and in customary law.

One morning, the Franciscan Monastery in Gjuhadol found itself surrounded by partisans. This was the first search to be conducted. We were all assembled in the main reception room and our papers were checked as other partisans rushed through the corridors, searching the rooms. When the search was over four or five hours later, and we were permitted to return to our rooms, we discovered that everything had been turned upside down. They had taken all the typewriters, cyclostyles, radios, field glasses and photography equipment. From the Shtjefën Gjeçovi Museum they took all the old filigree weapons and the rifle that Gjeçovi had carved and fashioned of his own hand. Of course, many of the smaller pieces of fine furniture were missing, too. This type of 'search " became standard for all of the city of Shkodra, and every raid resulted in many arrests. It happened to the monastery many times. The city was living days of fear and trepidation.

One day, our Franciscan Superior, Father Mati Prendushi, mustered his courage and asked for a meeting with the commander, Shefqet Peçi. He spoke to him normally as would a prophet to a king, informing him candidly that the behaviour and actions of the partisans were uncouth and unacceptable. He reminded him of the inviolability of ancient monuments of culture and art because they were part of the national heritage of the Albanian people and must not be touched by anyone, and asked for the objects taken to be returned to the museum as quickly as possible. Shefqet Peçi listen to the brother attentively. He then explained to him that information had come in, alleging that the Franciscan Monastery was sheltering the war criminals who headed the former government, such as Father Anton Harapi, Mehdi Frashëri and his son, Ibrahim Biçaku, and Lef Nosi, etc. Father Mati made it clear that these figures had been at the Franciscan Monastery while they were in power, but had departed either before or during the withdrawal of the German Army. Shefqet Peçi then promised Father Mati that he would issue an order for the partisans to behave properly.

There was much tension at the time because Kelmendi territory would not submit and was putting up so much resistance that the survival of the new government in Tirana was in jeopardy. He stated that he would be serving as commander of the "Comrade Mehmet Shehu" Operation and would convey to it his positive recommendations for them and the Franciscan Monastery.

Another, even more savage wave of terror was brought to Shkodra by Mehmet Shehu himself. Early one morning, he appeared at the Franciscan Monastery accompanied only by his partisan driver. Over his shoulder was the rifle of Gjeçovi that they had stolen. Visiting the museum, he removed the rifle from his shoulder and put it back where it had been originally. When he got to the library, which at that time was the best one in Albania, he expressed his admiration for the cultural activities of the Franciscans. After a short visit to the classrooms of the Illyricum secondary school, he met with the members of the Franciscan Order. During the talk, he took the Catholic clergy to task, and in particular criticised the periodical Hylli i Dritës for its oppositional stance on "Bolshevism," claiming that the latter guaranteed "genuine brotherhood among all peoples under the flag with the proletarian star." Then he turned to the young people and asked them:

"What do you young people think about these matters?"

I replied that real internationalism could not be brought about by oppressing nationalism."

"Where are you from?" he asked me.

"From Shkreli."

"That's the most reactionary part of the country," he replied.

Everyone's attention was concentrated on Shkreli at that time. Llesh Marashi, commander of the one-time gendarmerie in Shkodra, came from that region and had organised regular units to fight against the communists. One incident, much spoken of, took place in the village of Bajza near Shkreli. The communists gave orders for the whole population to assembly in the church and then began their terrorist action. But, at the same time, Gjon Martin Lulati and Mirot Paloka from Bajza, who had organised many men in underground units, surrounded the church, the population and the partisan commander with his men. An order was given for all those who were for the communists to step aside, including the partisans. The partisan officers in the church prepared for the inevitable conflict. At this critical moment, Father Ciril Cani intervened. He was one of the great patriotic figures of the nation and was serving as parish priest in Bajza at the time. He took the mighty cross from the main altar and placed himself between the two sides, shouting loudly:

"God be with you! Stop, do not spill one another's blood. Oh, Gjon Martin Lulati, I order you in the name of Christ to lift the siege! And you, partisans, go away and leave the people here in peace and quiet. Consider well what I have said for we are all Albanians and brothers!"

[extract from: Zef Pllumi: Rrno vetëm për me tregue. Botimi i dytë (Tirana: Shtëpia Botuese 55, 2006), p. 18-26. Translated from the Albanian by Robert Elsie.]

trokit ketu

Historia si premtim ndaj së vërtetës

Zef Pllumi ne Shqip

At Zef Pllumi lindi në vitin 1924, në Malin e Rencit (Lezhë), vdiq më 25 shtator të vitit 2007 në Romë, Ishte Frat Franceskan dhe Prift Katolik sidhe ishte shkrimtar shqiptar.

Në vitin 1931 hyn në kolegjin françeskan të Shkodrës, ku ndjek ciklin e arsimimit klasik me mësues personalitetet e shquara të kulturës kombëtare si At Gjergj Fishta, Patër Anton Harapi, At Gjon Shllaku e të tjerë ku, veç të tjerash, përvetëson dhe mjaft gjuhë të huaja. Gjatë viteve 1943-1944 është bashkëpunëtori më i ri i revistës Hylli i Dritës dhe sekretar personal i At Mati Prendushit. Ky i fundit ishte Provincial i françeskanëve në Shqipëri (Shkalla më e lartë hierarkike). Ishte në moshën 22-vjeçare, kur në fund të vitit 1946 arrestohet dhe dënohet me tre vjet burg, të cilat i vuan në kampet famëkeqe të Bedenit dhe Orman-Pojanit. Shkak për arrestimin e tij, edhe pse ishte më i riu ndër të arrestuarit, pohon vetë at Zefi, ishte sepse duke qenë sekretari personal i Provincialit, komunistët mendonin se duhej të dinte shumë dhe nga ai mund të nxirrnin informatat e duhura. Por u gabuan rëndë. Në vitin 1956 shugurohet meshtar dhe për 12 vite shërben si meshtar i Dukagjinit me qendër në Shosh. Në vitin 1967 arrestohet dhe për 23 vite vuan dënimin në burgje dhe kampe të ndryshme. Me ardhjen e demokracisë rifillon meshtarinë tek kisha e Shna Nout në Tiranë (25 dhjetor 1990). Prej atëherë nuk pushon dhe pasioni i dikurshëm për dijen dhe kulturën. Nga viti 1993 deri 1997 rinxjerr revistën Hylli i Dritës, e cila pas një ndërprerjeje ka dalë dhe në vitin 2003. Janë gjithashtu këto vite kohë e një veprimtarie krijuese për at Zefin. Ai shkruan dhe boton trilogjinë Rrno vetëm për me tregue, vëllimet Françeskanët e mëdhenj, Frati i pashallarëve Bushatli, Erazmo Balneo, Ut heri diçebamus-siç i thonim dje, ndërkohë, me gjithë moshën e thyer e vështirësitë e shikimit, i ndihmuar nga nxënësit e vet, po punon për libra të tjerë. Një ndër nismat e tij me vlerë të pamasë është dhe ribotimi i kolanës së plotë të veprave të etërve françeskanë, të zhdukura barbarisht nga qarkullimi dhe nga raftet e bibliotekave. Presidenti i Shqipërisë, Alfred Moisiu, në vitin 2006 dekoroi At Zef Pllumin me Urdhrin "Nderi i Kombit". Presidenti Moisiu vlerësoi At Zefin “si përfaqësues të pasurisë kulturore e njerëzore, si një institucion të vërtetë, që i rezistoi regjimeve dhe kohrave më të vështira dhe si simbol i qytetarit të lirë, vizioni i të cilit frymëzohet nga vlerat evropiane”. Nga ana e tij, At Zef Pllumi u shpreh se e pranon këtë nderim me dëshirë, si një shenjë që sot e mbrapa nuk do të ketë më censurë e dallime krahinore, fetare e ide, që e copëtojnë kulturën shqiptare dhe si një shenjë e unitetit të kësaj kulture gjatë shekujve. Po në vitin 2006 At Zef Pllumi merr çmimin letrar Penda e Artë për trilogjinë e tij me kujtime Rrno vetëm për me tregue të akorduar nga Ministria e Kulturës e Shqipërisë. Juria paska pranuar edhe mendimin ndryshe, edhe mendimin e kundërt, këtu besoj është vlera që ka demokracia. Kjo është vlefta më e madhe që i bëhet librit tim. Të tjerat janë për mua kurora që çohen në funerale që i vdekuri nuk i sheh, ka thënë Zef Pllumi me rastin e pranimit të çmimit.

Titujt e veprave

Rrno vetëm për me tregue
Françeskanët e mëdhenj
Frati i pashallarëve Bushatli, Erazmo Balneo
Historia kurrë e shkrueme
Saga e fëmijnisë
Ut heri diçebamus-siç i thonim dje

Marre prej Wikipedia trokit ketu

[ Edited Tue Apr 20 2010, 12:16PM ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Sep 26 2008, 11:55AM
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00AM

Posts: 10623
At Zef Pllumi ua ka kushtue veprën e tij «Rrno vetëm për me tregue» - “Atyne që vdiqën njerz, atyne që qëndruen njerz gjatë asaj periudhe të vështirë, në të cilën njeriu u shndrrue në kafshë pune”.

Nga Ardian Ndreca
Premte, 26 Shtator 2008 09:52:00

Në kujtim të veprës së At Zef Pllumit, një vit nga vdekja e shkrimtarit dhe dëshmitarit

At Zef Pllumi ua ka kushtue veprën e tij «Rrno vetëm për me tregue» - “Atyne që vdiqën njerz, atyne që qëndruen njerz gjatë asaj periudhe të vështirë, në të cilën njeriu u shndrrue në kafshë pune”.

Vetëm kur mendon se pati prej atyne që jetuen njerz, vdiqën njerz, qëndruen njerz, mundesh mos me pranue at thanjen sarkastike të filozofit gjerman Arthur Schopenhauer: historia asht nji vijim i zoologjisë.

Nën regjimin që dënoi, burgosi, poshtnoi, torturoi P. Zefin e mija e mija të tjerë - historia jonë rrezikoi me të vërtetë me u kthye në zoologji. Ata që iu kundërvunë asaj ideje dhe paguen për at’ guxim qenë njerzit që e fituen luftën. Historinë e vërtetë e shkruejnë vetëm njerzit, pse histori ka vetëm ai që përshkon kohën që i asht caktue me vetëdije dhe tue qenë i lirë mbrenda vetes.

Kjo asht arsyeja pse sot shqiptarëve nuk u mjafton ma historia e zoologjisë që u asht servir për dekada por kërkojnë nji histori njerzore, ku të pasqyrohet mbijetesa e vështirë e lirisë ndër shpirtnat e tyne.

Nuk mund të mohohet se për nji gjysmë shekulli nji popull i tanë asht mshehë dhe ka refuzue përgjegjsinë morale përpara historisë së vet. Asht mshehë mbas justifikimeve se shtërngimi dhe dhuna s’lejonin asnji mundësi tjetër. Për këtë epokë të errtë rrëfehet At Zef Pllumi, të cilin jeta e përpoqi me njerëz që jetonin në rrethana ku virtytet mbaheshin të mshehuna, kurse veset ishin të dukshme. Ai vetë, në thjeshtësinë e tij, mund të konsiderohet si nji fenomen mjaft i rrallë për kohën në të cilën jetoi.

Asht paradoksal fakti, por regjimi i E. Hoxhës paraqitej si nji fe e re dhe kërkonte prej njerzve me besue me zor në mrekullina.

Disa prej dogmave që duhet të besoheshin me detyrim ishin, për shembull: përparimi i vendit, liria dhe demokracia, mirëqenja e naltë, forca e ekonomisë socialiste, fuqia ushtarake e vendit, mirësia absolute dhe largpamësia e pashoqe e shokut Enver.

Paradoksi qëndron në faktin se në anën tjetër, nji frat i vorfën, i panënshtruem, që besonte në lirinë e personit, na tregon realitetin me rrëfimet e tija të thjeshta e plot dritë.

Me lexue veprën e françeskanit tonë domethanë me kuptue diçka rreth nevojës që kemi pasë dhe kemi ende sot për me e zhvendosë fatin tonë prej atje ku e ka çue inercia e shekujve, tue reshtë ma në fund së qeni prodhime pasive të nji të kaluemeje të trishtueshme.

Duket se At Zef Pllumit forca për me jetue e me shkrue i ka ardhë prej nji imperativit të mbrendshëm: «Rrno vetëm për me tregue». Historia që ai na ka rrëfye ka qenë nji premtim ndaj së vërtetës që nuk mujti me folë kurrë, nji dëshmi ndaj së vërtetës që ia mbyllën gojën dhe e vranë, që ia sheshuen vorrin, ia dogjën veprat, që u munduen me e shue me damnatio memoriae.

Rrëfimi i At Zefit nis në fundin e vitit 1944. Asokohe nëpër rrugë parakalonin fitimtarët, tashma historia njihte vetëm zanin e tyne. Hapat e randë do të matnin aty e mbrapa deri edhe rreshtat e historianit në letër, çdo gja që do të shkruhej duhej t’i pëlqente atij hapi që shkelte kudo. As të vdekunit nuk i kishin shpëtue rrezikut. Mbas nji lufte mes vedit shqiptarët ishin nda në fituesa dhe në humbësa.

Nji ish-teneqexhi dhe nji ish-student biokimie detyronin gjysmën e shqiptarëve me fjetë me tesha veshë, prej frikës se mund të arrestoheshin edhe në gjumë.

At Zef Pllumi rrëfen jetën e njerzve të thjeshtë, t’atyne që qëndruen herë në heshtje e herë në ballë të stuhisë, në nji kohë që jeta e zakonshme ishte kthye në nji pantomimë të turpshme, të frikshme, të neveritshme. Edukimi normal ishte: me u ba spijuj para se me u ba njerëz. Deri edhe tufzimi i bagtive u krye vetëm mbasi ishte krye tufzimi i njerzve. Ideologjija komuniste pikturonte së jashtmi shpirtin e shqiptarit me motive të hueja për të, dhe ndërkaq e zbrazte atë prej cilsinave të mira natyrale.

Dhuna irracionale nuk kishte triumfue krejtsisht, kishte njerëz si At Zef Pllumi e dhunës i duhej të përballej me forcën e arsyes.

Nën etiketën e komunizmit dolën në krye forcat ma të mbrapambetuna të shoqnisë, prodhimi shpirtnor i 500 vjetëve nënshtrim, përulje dhe verbnim vetëdijet kombtare.

Ata të cilëve nuk i kishte ardhë kurrë era njeri donin me ndërtue njeriun e Shqipninë e re!

Ndërkaq, intelektualët e vërtetë, shpirtnat e lirë e të ndritun, ata që ishin shpresa e Shqipnisë, prej Jugut në Veri, u pushkatuen dhe u burgosën si të ishin kriminela.

U shkyen teshat e reja për me arnue do zhele të vjetra 500-vjeçare.

Klioja, muza e historisë – u kthye prej historianëve të modelit enverian në nji prostitutë të shpartallueme, që në nji anë zbulonte hiret e rreme e në anën tjetër mbulonte lebrën e vërtetë.

Nuk duhet të harrojmë se e kaluemja komuniste ruen ende sot nji sovranitet të mshehtë mbrenda historiografisë shqiptare e flas jo vetëm për historinë e popullit shqiptar por edhe për historitë tjera të veçanta, tue nisë tek ajo e letërsisë, këtej e matanë kufinit tonë politik.

At Zef Pllumi ka dashtë që jeta e tij të kthehej në nji mjet ase në nji rrugë për me njohtë deri në fund dhe për me tregue deri në fund të vërtetën.

Ai, shqiptarët i ka dashtë pse i ka njohtë. E ka dashtë shqiptarin edhe mbasi e ka provue sesa i aftë asht shqiptari me i ba keq shqiptarit. E ka dashtë në nji mënyrë që s’mund t’i mësohet kurrkujt, e ka dashtë me dashninë e Zotit.

Ideali i nji njeriu të arsyeshëm asht me njohtë dhe me tregue deri në fund të vërtetën.

Por me njohtë dikënd deri në fund dhe me tregue diçka deri në fund asht e pamujtun. Vetë historia asht kufini i dukshëm i ekzistencës sonë toksore, pse ajo s’asht gjithçka.

Ka diçka që kalon përtej historisë. Ka diçka, që buron prej veprimeve tona të mira apo të këqija, që historia ia dorzon në fund amshimit si peng për lirimin ose për dënimin tonë.

Vuejtja e pat mësue At Zef Pllumin se shpirti i njeriut nuk mund të njihet deri në fund e aq ma pak mund të përshkruhet deri në fund. Mbrenda secilit mbetë nji mister i pathanshëm. Diçka e përgjumun, e trembun, e etun për dritë, diçka që ai vrojtoi sesi flente edhe mbrenda shpirtit të shumë kriminelave që njohti gjatë jetës së tij. Nganjiherë kjo gja misterioze mbërrinte me marrë trajtat e së mirës, por ma së shumti kthehej në nji frikë të pakuptueshme, në nji stepje përpara thirrjes së ndërgjegjes.

Kjo gja e ka shty At Zef Pllumin me qenë i vendosun kundër së keqes, por mos me e përbuz njeriun. Do të lodheni kot për me gjetë edhe nji rresht të vetëm urrejtje a përbuzje në shkrimet e tija, pse ai ka pa tek njeriu krijesën e Zotit, edhe pse shpeshherë krijesa – tue mos pasë kurrfarë vetëdije - kambëngulte me u shpallë botnisht si mbasardhëse e majmunit.

Ai ka pa rreth tij, gjatë jetës plot vuejtje, marioneta pa shpirt dhe pa arsye, fijet e të cilave drejtoheshin prej larg e ndonjiherë edhe këputeshin përfundimisht tue ba që rolet të ndërroheshin e bota të përmbysej papritun. Mjaft shpesh i qëlloi me pa sesi entuziazmi fanatik i kthente budallenjtë në qenje të pamëshirshme dhe të liga.

Ne të gjithë e dijmë se për me u ba atletë në nji sport të caktuem kemi nji kohë të kufizueme deri në nji farë moshet, mandej humbë përgjithmonë mundsija. Ky asht kufizimi i qenjës sonë landore, materiale. Por, për me e braktisë rrugën e marrisë së verbët s’asht kurrë vonë. E këtu qëndron siperania (superioriteti) e shpirtit të njeriut. Tek kjo veti njerzore ka besue At Zefi Pllumi, e për këtë arsye ai nuk ka dënue askënd, por ka paraqitë njerzit dhe faktet ashtu siç kanë qenë.

Për me rreshtue ngjarjet me besnikí, mjafton nji kujtesë e fortë, e At Zefi e kishte këtë dhanti. Por, për me i kuptue ngjarjet duhet diçka ma shumë. Ka raste që edhe në jetën tonë, tue i dijtë faktet, e kuptojmë arsyen e gjanave vetëm mbas shumë kohësh.

Për me ndjekë fillin dhe arsyen e ngjarjeve nevojitet vetëdija e shpirtit, gja që asokohe e kishte vetëm nji pakicë njerzish.

Ata që e kanë jetue historinë që rrëfen At Zef Pllumi, kanë përftue në thellësinë e tyne nji trishtim kur e kanë lexue.

Dikujt iu groposën andrrat në fund të vitit 1944 dhe jetoi me këtë trishtim deri në fund. Dikush tjetër pa fundin e idhujve dhe të utopisë në vitin 1990 dhe provoi trishtimin e zhgënjimit.

E megjithatë, këto dy trishtime së bashku, thyemja dhe zhgënjimi, ende nuk kanë gjetë hapsinën e duhun në historinë tonë. Në 1991 u shemb nji epokë me padrejtësina, dhimbje, vuejtje e askurrkush nuk i kërkoi të falun kurrkujt. Historia heshti turpshëm, pse atë ende e bajshin po të njejtit bakaj.

Leximi i historisë edhe sot të len të shrrejtun, pse të duket se tryeza e punës e historianit ka qenë nji pasqyrë e mysët, ku e vërteta picigjatohet, ndërpritet, përthyehet, humbë dhe zhduket pa konture, pa ide e pa vijimsi.

Kurse At Zef Pllumi lexohet me andje pa qenë historian, jo pse përfaqsonte nji fenomen të izoluem për kohën kur ka jetue dhe as pse ka ba inventarin e dhimbjeve të nji populli, por pse ka dijtë me e dallue para të tjerëve aurorën e nji shprese.

Me thanë gjithçka për historinë, asht me thanë tepër, përsëriste dikur H. Taine, e At Zef Pllumi – e dijnë mirë miqtë e tij – nuk i ka thanë të gjitha. Ai asht ndalë tek thelbsorja, pse qëllimi i tij ka qenë jo me u kthye mbrapa e me numrue gjithçka, por me ec përpara tue u mundue me nxjerrë mësim prej historisë.

Tek At Zef Pllumi shkrimi i historisë nuk ka qenë nji mënyrë me u skapullue prej së kaluemes. Ka qenë rruga për me çlirue shqiptarët prej peshës së padukshme të së kaluemes që jeton ende midis nesh dhe ndikon negativisht në jetën tonë.

Antikiteti greko-romak na ka lanë trashigim idenë se kujtesa individuale dhe kolektive asht nji art në vete. E ne sot o do të kultivojmë artin e kujtesës ose do të jemi të dënuem mos me e njohtë vetveten ma larg se dy breza, të dënuem me mbetë fëmijë e mos me u trajtue seriozisht prej kurrkuj, të dënuem me përsëritë të njejtat gabime, me mësue përditë të njejtin alfabet për me ba si fillestarë të njejtat gabime në keqshkronjën e historisë. Deri dje historia ishte nji protezë trashamane e nji realiteti të mjerë. E tashmja nuk ekzistonte ma, ajo ishte histori, ishte lavdi, ishte kult i padiskutueshëm.

Sot kemi nevojë me jetue të tashmen të çliruem prej historisë, por me njohtë historinë pa u mundue me ia përshtatë së tashmes.

Friedrich Schiller-i tek nji poezi me titullin Resignation, ndër të tjera shkruen: “Die Weltgeschichte ist das Weltgericht” (Sämtliche Gedichte, Insel, 1996, f. 159). Historia e nji populli asht gjyqi i mbramë i atij populli, prandaj kemi nevojë për historianë që të kenë për ideal të vërtetën, dijen e papërlyeme prej interesave të tjera, ndershmëninë, paanësinë - pse prej historisë mvaret e ardhmja jonë, mbasi ne shqiptarët, ashtu si edhe ballkanasit e tjerë, hamë bukë e histori, e kur na mungon buka hamë vetëm histori

Marre prej Shekullitonline

Morali i shkrimit

» Vendosur: 26/09/2008 - 07:24

• Mark Marku

Duket si një paradoks fakti që pikërisht në Shqipëri në vendin që ka përjetuar krimet më të mëdha të regjimit komunist, dëshmitë për këto krime janë më të pakta se në çdo vend tjetër të ish-kampit komunist të Lindjes. Kjo mungesë reflekton sa frikën për ta thënë të vërtetën, edhe pasi shkaktarët e kësaj frike e kanë humbur pjesërisht pushtetin në shoqërinë shqiptare dhe në opinionin publik, aq edhe mungesën e vetëdijes dhe të pendesës për atë që ka ndodhur. Mungesa e kësaj vetëdije normalisht ekziston tek autorët e këtyre krimeve dhe kjo nuk ka pse të na habisë, por e çuditshme është se ajo ekziston edhe te publiku. Duket se ata që nuk kanë pranuar t’i ndajnë vuajtjet me të persekutuarit, tashmë e kanë shumë të vështirë të ndajnë me ta të paktën të vërtetën e këtyre vuajtjeve.

Kampet e përqendrimit thotë Anah Arendt tek Origjina e totalitarizmit janë institucioni kryesor i regjimeve totalitare. Rrjedhimisht edhe përshkrimi i tyre është kusht i domosdoshëm për të njohur natyrën e këtyre regjimeve. E vërteton këtë leximi i Primo Levit, Solzhenicinit, Chalamovit dhe autorëve të tjerë që kanë arritur t’i mbijetojnë terrorit të kampeve naziste dhe komuniste dhe të dëshmojnë për të. Leximi i dëshmive të këtyre autorëve e ka tronditur botën dhe ka shërbyer si një moment vetëdijesimi për krimet e kryera nga regjimet autoritare. Por shoqëria shqiptare ka mbetur e pandjeshme ndaj dëshmive të tilla. Ajo ka patur frikë të përballet me këtë lloj leximi. Kjo ka ndodhur sepse në Shqipëri ka patur një politikë harrimi të krimeve të komunizmit. Kjo politikë e ndarë në tre etapa a) fshehja dhe manipulimi i provave b) relativizimi i krimeve dhe shpërndarja e fajit c) harrimi i asaj që ka ndodhur, ka bërë që dëshmitë e burgjeve shqiptare në mos të zhduken, të jenë një kategori e margjinalizuar e shkrimeve për diktaturën.
Duket se kësaj politike nuk i kanë rezistuar as një pjesë e të mbijetuarve të burgjeve dhe kampeve komuniste në Shqipëri. Përveç dëshmive të Petro Markos, Fatos Lubonjës, Kalakullës, Agim Mustës, Maks Velos dhe të ndonjë tjetri, krimet dhe terrori komunist janë përshkruar shumë pak nga viktimat e mbijetuara të këtij terrori. Kjo, sepse siç thotë një disident rus, të dënuarit e komunizmit e kanë përjetuar dy herë izolimin: njëherë në kohën kur kanë qenë të dënuar dhe njëherë pas daljes nga burgu. Dënimi i pasdaljes nga burgu si duket vazhdon edhe kësaj dite. Një nga format më elegante të zgjatjes së këtij dënimi është përpjekja për ta mbyllur parantezën e burgjeve shqiptare.
At Zef Pllumi me librin e tij Rrno vetëm për me tregue, na e hap edhe njëherë këtë parantezë. Vëllimi i parë i librit të tij i botuar në vitin 1995 doli pikërisht në momentin kur dukej sikur politika e harrimit kishte triumfuar. Libri i tij ishte mahnitës, sepse ndryshonte kryekreje nga retorika e përgjithshme mbisunduese antikomuniste e asaj kohe. Kjo retorikë kishte prodhuar një ligjërim fals, manipulues, fshehës dhe justifikues të krimeve komuniste. Pre e këtij ligjërimi të shpikur nga arkitektët e terrorit komunist ishin si të majtët, ashtu edhe të djathtët, dhe thelbi i tij qëndronte në një denoncim të përgjithshëm, të paadresuar të krimeve komuniste. Qëllimi i shpikësve të kësaj retorike ishte fshehja e mozaikut të krimeve të diktaturës komuniste pas të cilave konturoheshin qartas autorë dhe fajtorë konkretë.
Rrno vetëm për me tregue e denoncon krimin komunist duke e përshkruar atë ashtu siç ka ndodhur dhe ky është akti i parë moral i autorit. Në këtë kuptim e konsideroj këtë libër një kthesë morale në shkrimet shqipe për diktaturën. At Zef Pllumi, nuk sajon, nuk i bishtnon asaj që ka ndodhur. Rrëfimi i tij është i pamëshirshëm, i ashpër, i drejtpërdrejtë. Gjuha është po aq e drejtpërdrejtë dhe duket sikur autori i ka kthyer statusin e saj primordial: të thënën. Ajo thotë në mënyrë transparente atë që ka ndodhur. Dhe ajo që ka ndodhur është e tmerrshme. Prandaj duhet thënë. Tërësisht e kundërta e ligjërimit mbizotërues. Ligjërimi mbizotërues thoshte se, meqenëse ajo e vërtetë ishte e tmerrshme ajo nuk duhej thënë.

Akti i dytë i fortë moral është se libri i tij është një libër jokomunist për krimet komuniste. Gjejmë në këtë libër gjurmët e një dije tashmë të zhdukur, të dijes së traditës shqiptare dhe botërore që buron nga një mendësi jototalitare, plurale dhe që prodhon një qasje të pandotur ndaj realitetit dhe reales. Ky realitet është përshkruar nga një mendje jo komuniste dhe kjo vihet re në përshkrimin e fakteve dhe në portretizimin e figurave, në momentet e refleksionit në gjithë strukturën e veprës. Ja pse ajo është një vepër kaq papërcaktueshmërish mbresëlënëse. Duket se je në një kohë tjetër. Në një kohë tjetër të pandotur nga komunizmi.

Akti i tretë moral dhe që buron nga i dyti ka të bëjë me faktin se kjo vepër është vepra e parë, ose modeli i parë i veprës së shkruar në Shqipëri pas gati 50 vjetësh, që është e kundërta e modelit të veprës së realizmit socialist. Mjafton të shohësh për këtë se si shfaqen në këtë vepër figura e të mbijetuarit, figura e persekutorëve dhe figura e regjimit. Në ndryshim nga pjesa më e madhe e shkrimeve për kampet, ky libër nuk ka si qëllim ta ngrejë autorin në rangun e heroit. I vetëdijshëm me sa duket për kotësinë e një gjëje të tillë (At Zefi thotë diku se fjala hero nuk ka lidhje me shqipen), ai merr përsipër të dëshmojë. Dëshmitari është një njeri, një njeri që ka vuajtur, një njeri që është frikësuar, një njeri që ka qëndruar. Bashkëvuajtësit e tij gjithashtu. Ka prej tyre që janë thyer, ka prej tyre që kanë bashkëpunuar dhe janë përdorur nga xhelatët, ashtu siç ka të tjerë që kanë rezistuar me heroizëm. Ai i dëshmon edhe vuajtjet, edhe heroizmin, edhe thyerjen e tyre. E njëjta gjë ndodh me figurën e persekutorit. Ai nuk është vetë regjimi. Ai është në ndonjë rast edhe i mirë siç ndodh me operativin e sigurimit në Dukagjin, në shumë raste edhe i zgjuar, e në më të shumtën e rasteve një instrument vrastar i kontrolluar nga regjimi. Vizatimi i tij nuk është monokron. Kjo është e shpjegueshme. Autori ka dashur të na sjellë të gjallë dhe në mënyrë joskematike figurën e të persekutuarit, të persekutorit dhe të regjimit. Ai nuk ka dashur as t’i zbukurojë, as t’i përkeqësojë ato. Ceslav Milosh duke komentuar etikën e shkrimeve të kampeve naziste në epokën sovjetike e shpjegon kontradiktën e këtij përshkrimi dhe kjo kontradiktë, sipas tij, kishte të bënte me faktin se të mbijetuarit i përshkruanin kampet jo ashtu si i kishte parë, por siç duhej t’i kishte parë. Libri “Rrno vetëm për me tregue” është në këtë kuptim krejt e kundërta. Në këtë libër nuk është ideologjia ajo që e përcakton shkrimin, por fakti.

Me veprën e tij Padër Zefi dëshmon se nuk ka patur asnjëherë frikë të përballet me të vërtetën, as kur ishte në burg, as kur ishte jashtë tij. Nuk ka gjë më të turpshme në botë se të harrosh krimet – thotë Chalamov në një letër dërguar Pastërnakut në vitin 1956. Libri Rrno për me tregue e shpëton shoqërinë shqiptare prej këtij turpi. Ajo është mbi të gjitha një dëshmi se morali i shkrimit ekziston ende në shkretëtirë morale të quajtur Shqipëri që ka lënë pas komunizmi.

Marre prej Gazets Panoramaonline

[ Edited Tue Apr 20 2010, 12:12PM ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Sep 26 2008, 01:45PM
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00AM

Posts: 10623
At Zef Pllumi: Frati i rebeluar ndaj harres

( 26/09/08) Admirina Peci

Një vit prej ndarjes nga jeta të At Zef Pllumit, nuk mund të përkujtohej ndryshe, përpos të flasësh për të dhe veprën e tij. Dhe dje, shumë prej atyre që e adhuruan në të gjallë, e pas vdekjes, u përpoqën të realizojnë një portret të asaj bote që Padër Zefi krijoi me mendësinë, këmbënguljen, dashurinë dhe kujdesin e tij, përgjatë gjithë jetës.
"Ruejne me kujdes këtë vend e shtëpi t'shenjtë! Rueni kujtimet e atyne që kjenë këtu përpara jush! Ata kjenë që i prinë këtij populli të mjerë me dritën e fesë e të përparimit, e ju rueni sot e mbrapa jo vetëm gjurmët e tyne, por edhe shpirtin e tyne!" Duke iu drejtuar apostujve të tij, At Zefi shprehej në një letër shumë qartë mbi ruajtjen të pastër të kujtimit mbi vendet ku ai kishte shkelur e kujtuar, e të cilat më vonë u kthyen në vende persekutimi të të pafajshmëve. Këto fjalë, të kësaj letre i solli dje në konferencën shkencore "At Zef Pllumi - mes shkrimit e historisë", ati françeskan Gazmend Tinaj, përfaqësues i Provincës Françeskane Shqiptare, një prej referuesve të shumtë në këtë konferencë mbajtur në një vjetorin e vdekjes së atit françeskan.
Sipas tij, "urtia më e madhe në konceptin e At Zef Pllumit nuk ishte si të evitonte, apo t`u ikte torturave, problemeve të jetës, si çdokush bën në ditët e sotme, por të pranonte me dashuri atë çka zgjedhja e jetës së tij përmbante dhe nënkuptonte". Në referatin e tij me temë, "Të humbësh për të fituar" At Gazmend Tinaj tha se për pesëdhjetë vjet, lufta u zhvillua e pamëshirshme ndërmjet "djallit e Zotit, Krisht… nuk kje ajo lufta parabiblike ndërmjet Shën Mëhillit e Luçiferrit, por kje ajo e shekullit të njizetër, ndërmjet komunizmit ateist dhe klerit katolik shqiiptar. Kje luftë e pabarabartë". Ndërkohë, referenti dëshmoi edhe mbi fatin dhe pikëpamjet e françeskanëve të tjerë të mëdhenj si At Prenushi, Justin Rrota, P. Andon Arapi e të tjerë. Ndërkohë, ai theksoi se kalvari i vuajtjeve i përjetuar nga At Zefi, nuk ishte thjesht një përjetim individual, por këtë kalvar e përjetoi edhe Kisha Katolike, duke e cilësuar atë sipas tij si "Kopshti i Gjetsemanit", një referencë e qartë kjo nga vepra e njohur e At Zef Pllumit, "Rrno për me tregue". Në këtë konferencë shkencore, moderuar nga rektori i Universitetit të Tiranës, Prof. Dr. Dhori Kule, referuan edhe shumë studiues të tjerë. Prof. Dr. Sabri Hamiti, studiues i mirënjohur nga Kosova, mbajti referatin me temë "Misionari i rebeluar", duke u marrë në përgjithësi me trajtimin ideor dhe përcjelljen e mesazhit te veprës së atit të shquar françeskan. Ndër të tjera ai theksoi, se "misionari duhet ta paguajë detyrën me jetë", duke aluduar kështu për të gjithë kalvarin e vuajtjeve të At Zef Pllumbit dhe misionarëve të tjerë katolikë gjatë regjimit monist. Përkushtimi dhe përbetimi ndaj besimit, theksoi profesor Hamiti, ka përcaktuar gjithmonë jetën e Zef Pllumit si shkrimtar misionar, kurse libri i tij përmban gjithë dramatikën e këtij përkushtimi. Duke u thelluar më tej në rolin e At Zef Pllumit si misionar dhe përcjellës i mesazheve hyjnore, ai theksoi ndër të tjera se Ati françeskan ia arriti këtij synimi, duke ruajtur e kultivuar njerëzoren në vallen e çmendur të dhunës e bestialitetit. Sabri Hamiti e ndau veprën monumentale të fratit françeskan, "Rrno për me tregue" në tre shkallë, ku e para perceptohet prej tij si jetesa dhe mbijetesa ndaj ferrit (komunist). Shkalla e dytë cilësohet përjetimi dhe rijetimi si kujtesë e asaj çka ndodhi, ndërsa shkalla e tretë është: zija e shkrimit që mbështetet në mbijetesë e në rikujtim për të dhënë dëshminë në trajtën më të besueshme e bashkë me të, efektin e reales. Më poshtë ai në mënyrë eksplicite, nxori në pah synimin e librit të Zef Pllumit, ku njeriu përshkruhet në situata ekstreme, atëherë kur ai zbret në egërsi dhe kur sojin e vet e kthen në "kafshë të punës". Si përfundim, At Zef Pllumi në analizën e kritikut të njohur kosovar, e pranon rolin e misionarit, por kthehet në misionar të rebeluar. Rebelimi i tij fondamental në veprën "Rrno vetëm për me tregue" është rebelim kundër harresës, por gjithsesi mesazhi zgjerohet edhe më tej, duke bërë thirrje për falje, por jo për harresë. Ndër referimet e tjera mbajtur dje në këtë konferencë, vlejnë për t'u veçuar edhe fjalët e mbajtura prej dy përkthyeseve të veprës monumentale të At Zef Pllumit, në frëngjisht dhe në anglisht, Prof.Odile Daniel dhe Kate Schank. Në fjalën e saj përkthyesja franceze, znj. Daniel, theksoi që në fillim, se në personalitetin e At Zef Pllumit u mishërua gjithë kujtesa e Shqipërisë dhe vlerat që përbejnë madhështinë e këtij vendi… Kjo vepër e madhe, - theksoi ajo, - dallohet mbi të gjitha për vërtetësinë. At Zef Pllumi nuk kërkoi të lëvdonte veten, por të dëshmonte duke vënë në zbatim fjalët e superiorit, At Martin Sirdanit ne kapitullin, "Në gërmadhat e kishës" kur ai tha: "Rrno vetëm për me tregue". "Detyra për të kallëzuar vitet e gjakut dhe tmerrit, të cilat i përballoi me një guxim të paepun", ishte sipas njohëses dhe përkthyeses në frëngjisht të veprës së At Zef Pllumit, primare. Në fjalën e saj, ndërsa rrëfente mbi emocionet që përjetoi kur ra për herë të parë në kontakt me këtë libër, Prof. Daniel që kishte ardhur enkas nga Parisi, theksoi se libri i At Zef Pllumit nuk kufizohet vetëm në kallëzimin dhe dënimin e stalinizmit e krimeve të tij, por ky libër ngjall një interes të veçantë për njohjen e historisë së Shqipërisë e të kulturës së saj, veçanërisht në hapësirën frankofone.
"Zef Pllumi, - vijoi ajo më tej, - ka kryer një vepër rehabilitimi të historisë shqiptare. Ai ka çarë/grisur perden e mashtrimit të propagandës staliniste, duke treguar se në ç`mënyrë pushteti i asaj kohe kishte falsifikuar të shkuarën". Por një aspekt tejet interesant i veprës nën këndvështrimin e përkthyeses së saj në frëngjisht, është edhe nxjerrja në pah e vlerave tradicionale të humanizmit në shoqërinë shqiptare, ku më konkretisht shprehen përmes solidaritetit që At Zef Pllumi ndan me bashkëvuajtësit e tij në burgje apo në kampe riedukimi. Vlera të tjera që autori i librit mishëron në librin e tij, sipas saj, janë edhe ajo e besës dhe e qëndresës. Një vlerë e shtuar, e cila duket se ka lënë mbresa të forta te profesoresha franceze është edhe shpirti i humorit shkodran, që ka mbetur i paprekur edhe përtej vuajtjeve të panumërta në shpirtin e At Zef Pllumit. Ndërkohë, përkthyesja e librit në gjuhën angleze, botuar në Amerikë, Kate Schank, u përqendrua më shumë tek vlerat informative të librit të At Zef Pllumit, i cili në përmbajtjen e tij "iluminoi" mendjet në Perëndim e Amerikë mbi gjendjen e vërtetë që mbretëronte në Shqipëri, për sa i përket persekutimit ndaj fesë e mendimit të lirë.
Konferenca shkencore kushtuar njëvjetorit të ndarjes nga jeta të At Zef Pllumit u mbajt në prani të një numri të madh pjesëmarrësish e të ftuarish, në sallën qendrore të konferencave të Muzeut Historik Kombëtar, në Tiranë. Konferenca u organizuar nga Provinca Françeskane Shqiptare, "Zonja Nunçiatë", Instituti i kërkimeve Politike "Alcide De Gasperi", Universiteti i Tiranës dhe Qendra e Studimeve Albanologjike.

Marre prej Gazets Shqiptare

[ Edited Tue Apr 20 2010, 12:17PM ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
Tue Dec 09 2008, 03:50PM

Registered Member #2138
Joined: Tue Jul 22 2008, 10:10AM

Posts: 3284
“ Zoti asht i madh. I kjoshim falë atij të lumit që ka krijue vdekjen, se përndryshe njerëzit do t’kishin me kenë gjithmonë skllav të tiranve. Edhe kta do t’desin nji ditë e ti duhet të jetojsh vetëm sa me tregue. Kurrgja në mos kjosh i zoti me ba, rrno vetëm për me tregue. A e kupton ç’ka due me t’thanë? Mbaruen të tjerët, mbarojmë na, mbaron dhe ti: të gjithë shkojnë si qeni në rrush po nuk kje dikush me kallzue se si kje puna. Kush të teprojë le të kallzojë!”

Ka nji domethenje shum te madhe e cila permledh me dy fjal gjithe ate veper te madhe

Merr tepër rëndësi ky fakt, po të kemi parasysh se bën fjalë për pasqyrimin e një epoke në të cilën e vërteta është dhunuar katërcipërisht, në të gjitha shfaqjet e saj, për një gjysëm qindvjete, duke ju servirur për së prapthi një populli të tërë. Dita e çlirimit u hymnizua në të gjitha format, u bë motiv zotëronjës kudo, në artet, letërsinë, shkencat historike e shoqërore. U paraqit gjithmonë në simbiozë me fitoren e Evropës kundër diktaturave, u quajt prej shumicës si pika kulmore në historinë tonë të shekullit të kaluar. Në fakt ajo ditë solli në fron një regjim që u mbështet mbi mashtrimin e dhunën e që, për fat të keq, në sajë të jetëgjatësisë, mundi të futë tentakulat e saj në indet e segmenteve të ndryshme të shoqërisë duke krijuar tabu të rreme në mendësitë e vetëdijen e një pjese të dy brezave shqiptarësh.

[ Edited Tue Dec 09 2008, 03:55PM ]
Back to top
L - N
Tue Mar 31 2009, 07:10AM
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00AM

Posts: 10623
At Zef Pllumi, Dorëshkrimi i fundit... “Saga e fmijnisë”

»Dërguar më: 29/03/2009 - 12:58

Admirina Peçi

Në një fletore me kuadrata, me kapakë të kaltër, me kaligrafi të qartë e të bukur, gjenden shënimet e fundit që At Zef Pl
lumi la para se të ikte nga kjo jetë. Është një dorëshkrim i rrallë, me rrëfime fantastike që ai e ka quajtur “Saga e fmijnisë”. Një rrëfim që na përligj një shprehi të veçantë të pader Zefit, i cili shkruan në fletën e parë të dorëshkrimit: “Unë që jetova shumë shekuj...” Po si mund të jetonte ai në shumë shekuj? Ja çfarë shkruan në hyrje të këtij dorëshkrimi: “Lexuesi e kupton mirë se un nuk jetova as nji shekull të vetem. Vendi në të cilin linda, ngjarjet që jetova, rrethanat e ndryshme të globit toksor e të jetes sime, më suellën at fat ose at fatkeqsi – thuej ti si të duesh – që un të jetojshem realisht si epoken e gurit, ashtu qytetnimet parakristjane, kohët klasike, epoken Mesjetare e, po, shekullin e njizetë. Por nuk jam i knaqun nga të gjitha kto. Un kam aspirue gjithmon nji epokë tjeter t’ardhme për krejt njerzimin. Do të vijë ndonjiherë ajo? Un besoj”. Dorëshkrimi që po flasim, e për të cilin fare pak njerëz ishin në dijeni tashmë është bërë gati për botim dhe do të bjerë në duart e lexuesve pas pak ditësh me rastin e ditëlindjes së pader Zefit me 7 prill. Jo se data 7 prilli ishte ditëlindja e tij e vërtetë. Në fakt ajo datë ka një histori të veçantë, histori, të cilën bashkë me shumë detaje e rrëfime interesante rreth “Sagës...” do të na i rrëfejë studiuesja dhe mikesha e pader Zefit, Ledi Shamku Shkreli, e cila i ka përfunduar tashmë gatitjet për botimin e këtij dorëshkrimi.

“Saga e Fmijnisë”, dorëshkrimi i fundit që na la At Zef Pllumi është gati për botim. Ç’mund të na zbuloni nga ky dorëshkrim?
Është dorëshkrimi i mbramë që trashëgojmë prej At Zef Pllumit, dhe pikërisht se i tillë, ndoshta na mundëson më fort të kuptojmë thelbin e përbashkët të gjithë korpusit letrar të tij. Them korpusit, pasi padër Zefi shkroi njimend shumë brenda një kohe relativisht të shkurtë, madje shpesh qeshej duke thënë: “A din çfarë, padër? Nji shkrimtar thuejse e ka mbyllë karrierën e vet n’moshën gjashtëdhetepesë vjeç, e un e hapa nj’atëherë”. Duke u kthyer te ky botim, “Saga e fmijnisë”, po shpjegoj shkurtimisht verbin “saga”. Kjo fjalë është një huazim ndërkombëtar prej gjuhëve nordike, dhe përgjithësisht don të thotë “tregim”, por është përdorë rëndom si sinonim i fjalës legjendë. Në një kuptim më të saktë, quhen kallëzimet në prozë, të cilat i takojnë traditës gojore dhe përbëjnë pjesën më të hershme të epikës skandinave.
Pas këtij sqarimi, besoj se mund të rroket e plotë kuptimësia e titullit, pra edhe brendia e krejt veprës. Ndonëse në vështrim të parë ky libër ngjan si një tregim thjesht autobiografik, në të vërtetë padër Zefi nuk e sjell veten aspak si personazhin kryesor të këtyre fletëve. Vendi që i ka caktuar vetes në këto radhë është pakashumë si vendi që ka rapsodi teksa, i ulur përballë nesh, na kallëzon gojëdhana e ndodhì të motmotit. Njëlloj si lahutari, edhe padër Zefi zgjedh të shërbejë si shtegu që e mundëson historinë të vërshojë mes nesh, ashtu siç veproi edhe tek “Rrno për me tregue” apo “Françeskanët e mëdhaj”. Pa të tillë ndërmjetësa do ishim vërtet të vorfën në vetëdijen tonë kombëtare, pasi mes nesh dhe kësaj vetëdije janë ndërkallë vijimisht shumë ndeshtrasha, të cilat na i kanë shprishë kodet e brendshme të komunikimit. Flasim në thelb të njëjtën gjuhë me të parët tanë, ndoshta dhe të njejtat fjalë, por nuk mbërrijmë dot të kuptohemi; atëherë ndërmjetësì të tilla, sikundër janë shkrimet e padër Zefit, na ndihmojnë ta rekuperojmë përmasën trashendentale të vetëdijes sonë e të arnojmë sa mundemi atë që Pashko Gjeçi e pat quajtur “pëlhura e pamort”, e cila nuk është gjë tjetër përveçse thurja e së tashmes me të shkuarën. E që përbën atë truall të lëvizshëm mbi të cilin duhet të ndërtojmë të nesërmen tonë.

Kështu, me fjalë të tjera ky botim vjen edhe si një dokument, përveçse si një vepër letrare, i kundërt, ndonëse me të njejtin drejtim, me filmin pa zë. Këtu kemi të bëjmë me filmin pa figurë, veçse me një zë i cili nuk na prek vetëm shqisën e të dëgjuarit, por shumë më tepër se kaq. Padër Zefi është gjyshi, stërgjyshi, katragjyshi i mbërthyer në kodin tonë gjenetik. Ai na e sjell atë nga viti Njëmijë drejt e në vitin Dymijë. Kështu, me nji t’kërcitun gishtash!
Si ju ra në dorë ky dorëshkrim?

Për hir të së vërtetës ky shkrim, shumë më përpara se në dorë, më ra në vesh, ma pat thënë padër Zefi vetë. Kisha nevojë shpesh e më shpesh ta takoja atë njeri, po nuk di ta ndaj mirë (e mbase as nuk mund të ndahet) nëse kjo shtysë më vinte prejse merrem me albanologji, apo ngaqë ky frat i shtyrë në moshë dinte mirë me fashitë kërkesat e mendjes e të shpirtit. Kishte pothuajse për çdo dilemë nga një përgjigje të atillë që vështirë se gjendet sot tjetërkund. Kështu, një nga këto herë kur po prisja me marrë shpjegim prej tij për do kuptime të rralla fjalësh arbënore, ai befas ndërroi temë e tha: “O varza jeme, a po m’merr vesht se për nji kto që po m’pvetë jam tue shkrue nji monografi; e due me e quejtë Saga e fmijnisë. Ashtë saga e nji shkreliani, se ti e din që un jam Shkrelian, e? Po, n’mujtsha me e krye, nuk kam dishirë me e botue në gjallmeni teme”. Atypari nuk e kuptova fort ç’lidhje kishte fminija e padër Zefit me kuptimet e fjalëve për mua t’errëta, por biseda ndrroi shteg sërish e herët tjera që e takova nuk ma përmendi më.

Një ditë mbas do kohësh, s’bashku me Ardian Klosin e Brikena Çabejn, u nisëm për në Malsi t’Madhe me ngulmin për me gjetë se ku mund t’i preheshin eshtnat albanologut të madh, dom Nikoll Gazullit. Padër Zefi e dinte që atë ditë do shkoja në krahinë të Shkrelit, dinte edhe për çfarë po shkoja, ngaqë e kisha pyetë më parë në ia njihte ndeshtrashën e mbrame dom Nikollit; e siç thashë pak më lart, ai kishte gjithnji një përgjigje. Kur nisi me ra muzgu, ndërsa zbritshim prej Malsie, e mbajtëm frymën drejt e te qela e padër Zefit, në Kuvendin Françeskan të Arrës Madhe. Ai ishte aty. U ulëm e i thashë: “Padër, kam boll me t’tregue!”. I dëftova për luginën e Prronit Thatë, për Kishën e Shkrelit ku njimend prehej prej gjashtë dekadash dom Nikolli, për korijet që hapeshin njimbasnji deri në Fushë-Lugje ku gjendej Shpell’ e Priftit, për bisedat me malsorë tash të motnuem, dikur vocrrakë që dom Nikolli i mblidhte rreth votrës e ju mësonte shqip, histori e urtì.

“Ndigjoji tash padër malsorët e tu si kuvendojnë”, - i thashë duke i avitë një magnetofon doracak ku kisha regjistruar bisedat tonat me ta. Pashë si ju njomën sytë, ju përndez fytyra e zu të përsriste n’heshtje veç me lëvizje buzësh fjalët e malsorve. U ngrit vrik mandej e na tha: “Po kam dishirë me ju lexue Sagën e fmijnisë!”. Ja ku m’u shfaq sërish ky titull, e kësaj radhe jo më thjesht i shqiptuar, po i shkruar mbi një fletore me kapak të kaltër, nëpër fletët e të cilës padër Zefi mundohej me shkoqitë germat. A më saktë nuk mundohej asfare; kishte shend zëri i tij kur lexonte. Sot e gjithë ditën e kam ende në vesh atë lexim. Ndoshta përshkrimet e vendit dhe tingllima e t’folunit të gjindjes së vet që ndjeu atë natë, e morën me vete shpirtin e tij riosh, flurudhë nëpër bashtinat e korijet e vendlindjes, aty ku këmbët e pamujtuna nuk e çonin më prej vitesh. Kështu ai desht me e ndjekë s’paku me mend atë shtegtim, duke zgjedhë të na lexojë pjesë nga dorëshkrimi që kish nisë të shkruante.

Kur padër Zefi ndrroi jetë, mjerisht pa mundur ta përfundojë Sagën, At Viktor Demaj u kujdes t’ia daktilografonte dorëshkrimin aq sa ish. Dhe qe Padër Gazmend Tinaj, Provinciali i Françeskanëve, ai që ma besoi përgatitjen e veprës për botim. Tash po më duket sikur historia që sapo tregova nuk është veçse një zgjatim i Sagës.

Diku ne hyrje të dorëshkrimit At Zef Pllumi cilëson “Un që jetova shumë shekuj”. Çfarë donte të thoshte me këtë? Pse ky shënim?
Po e nis më mirë këtë përgjigje me vetë shënimin hyrës të autorit.
“Lexuesi e kupton mirë se un nuk jetova as nji shekull të vetem. Vendi në të cilin linda, ngjarjet që jetova, rrethanat e ndryshme të globit toksor e të jetes sime, më suellën at fat ose at fatkeqsi – thuej ti si të duesh – që un të jetojshem realisht si epoken e gurit, ashtu qytetnimet parakristjane, kohët klasike, epoken Mesjetare e, po, shekullin e njizetë. Por nuk jam i knaqun nga të gjitha kto. Un kam aspirue gjithmon nji epokë tjeter t’ardhme për krejt njerzimin.

Do të vijë ndonjiherë ajo? Un besoj.”.
Është shumë e vështirë për t’u thënë me pak rreshta pse-ja që ju kërkoni. Libri është fort i shkurtë e mund të lexohet brenda ditës. Është më mirë ta lexoni aty. Askush më natyrshëm se padër Zefi nuk fliste me të njejtin seriozitet e preokupacion si për drangojt e për kulçedrat ashtu edhe për internetin e celularin. Për të këto gjëra nuk përbënin asnjë diferencë thelbësore.

Dorëshkrimi përfundon me një kaligrafi tjetër, që dëshmon se kjo pjesë nuk është shkruajtur prej tij. E ka ndihmuar dikush?
Po, ashtu është. Në të vërtetë bëhet fjalë për fletët e fundit, të cilat janë shkruar nga një dorë jo fort e sigurtë sa i përket regjistrit gjuhësor. Është pjesa kur At Zef Pllumi ligështohet edhe më, sa nuk mundet as të shkruajë, dhe provon ta vazhdojë rrëfimin e tij nëpërmjet diktimit. Por janë shumë pak fletë. Ishte gjithnji e më rrallë në gjendje për punë. Saga mbetet e papërfunduar. Nuk mund ta dijmë dot sa e gjatë do t’kish qenë ajo, as se ç’kumte të mëtejshme do t’na përcillte. Dijmë vetëm që padër Zefi, kushedi përse, nuk donte ta botonte Sagën sa qe gjallë.
Pse del pikërisht tani ky botim?

Sepse pas pak ditësh është 85-vjetori i lindjes së tij. Më 7 Prill. Është një datë kurioze kjo, dhe padër Zefin e zbaviste mjaft të treguarit e “ditës” së tij të lindjes. Shtatë Prilli qe ditëlindja që i “ngjitën” hetuesit e burgut të parë. Pa përfillur të dëgjonin prej tij se kur kish lindur, e plotësuan me kokë të vet skedën personale, duke i thënë: “Ty të shkon kjo datë se i ke shërbyer fashizmit”. Padër Zefi e mbajti këtë datë edhe më vonë. E mbajti si shenjë e sensit të tij të humorit, karakteristik ky tipar për te.
E fundja, tani që e mendoj, për ne bëri mirë që nuk e ndërroi. 7 Prilli s’do të na kujtojë vetëm humbjen e lirisë me Tridhjetenëntën, por edhe lindjen e nji t’madhi Frat të Vogël, At Zef Pllumit.

Ky dorëshkrim i fundit paraqet një tjetër atmosferë gjuhësore nga ajo që tashmë lexuesi njeh nga padër Zefi. Çfarë ndikimesh ka në të?
Po, është e vërtetë. Në këtë vepër haset një shqipe pak më ndryshe nga ajo që lexuesi ka shijuar fjala vjen tek “Rrno për me tregue”. Sintaksa paraqitet po ajo, por në linearitetin e saj mbërthehen natyrshëm e me vetëdije mjete kumtuese që burojnë prej një trualli specifik, me jeh historik, i cili sot duket se ka filluar të mehet prej braktisjes masive të maleve nga banorët e lashtë të tyre. Pra ndryshon gjuha e kësaj vepre fillimisht për nga leksiku, dhe kjo është mëse e kuptueshme po të kemi parasysh parimin “les mots et le choses”. Përditshmënia e jetës së maleve kërkon ligjërimin e vet, dhe padër Zefi len t’i burojë vetiu ky arketip gjuhësor. Mirëpo fjalët nuk janë vetëm përmbajtje, ato janë edhe formë. Këto leksema të arketipit mvishen me morfema nga po ky arketip skajesh gjuhësore e historike, dhe kështu vetë konteksti i kësaj vepre, i ndryshëm nga të tjerat, sjell me vete edhe një tjetër atmosferë gjuhësore nga ç’jemi mësuar të përftojmë deri më tash prej autorit.

Gjithsesi kjo është një qasje teknike, dhënë përmes parimeve të gjuhësisë kontekstuale, për të cilën nuk lypet ta kesh njohur nga afër shkruesin. Por gjej me vend të shtoj këtu edhe një përshtypje që ka të bëjë me vitin e fundit të jetës së At Zef Pllumit. Përshtypja është se ai n’ato momente të vështira të ekzistencës së vet dukej shumë i dhënë mbas personalitetit të albanistit Shtjefën Gjeçov, madje mund të them se Pllumi po përjetonte një pasion të vërtetë ndaj Gjeçovit. Ndër planet e tij atë kohë ishte botimi i pionierit të arkeologjisë sonë, e për këtë më nxiti të bëj një kërkim në Institut të Kulturës Popullore. Qe ajo periudhë kur padër Zefi mbante mbi komodinë një libër të von Hahnit dhuruar Gjeçovit me kushtesë, madje një herë më pat thanë se në rasë të botimit të jetëshkrimit të Gjeçovit, donte t’i bënte një parathënie të posaçme, të cilën mjerisht nuk mbërriti ta shkruajë. Në këtë kontekst nuk duket e beftë që ligjërimi i Sagës përkon në masë të madhe me ligjërimin e Gjeçovit tek “Agimi i Gjytetnisë”. E dukej se me këtë stil shkrimor, padër Zefi në t’mbrame të ditëve të tij po përmbyllte një rreth të ri të një qarku të vjetër letrar me qendër në Shkodër. Apo mbase një rreth të vjetër! Kush mund ta dijë këtë sot?! Shtigjet për tek gjuha shqipe janë infinite.

Marre prej Gazets Shqiptare

[ Edited Tue Apr 20 2010, 12:18PM ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Mon Sep 21 2009, 11:13AM
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00AM

Posts: 10623
Koleksioni arkeologjik i At Shtjefën Gjeçovit, Luigi M. Ugolini dhe kujtimet e

Written by Gazeta Sot

E Shtune, 19 Shtator 2009 13:28

Prof. As. Dr. Lida Fabian MIRAJ Këtë muaj mbushen 2 vjet nga ndarja me At Zef Pllumin, me jetën e veprën e tij dhe personalisht e ndjej obligim jo te vogel per te shkruar disa radhë për At Zefin, këtë Frat të mrekullueshëm. Duke përmendur At Zefin, natyrisht që do të shkruaj edhe për Freterit Françeskan? ne Shqiperi si edhe për lidhjen e tyre me arkeologjinë. Në këtë vazhdë dëshiroj te shpreh nje nderim shum te veçant per At Shtjefen Gjeçovin, te cilin do ta quaja themelues te akeologjis shqiptare dhe, per motive personale, nuk mund te le pa përmendur At Klement Miraj apo edhe baben tim të nderuar, Fabian Miraj, per kontribute te dhena ne kyt fush.

Fretnit Françeskan kan qen dhe jan dhe sot e gjith diten shumë te respektuar per qendrimet e tyre te drejta jo vetem per “Fe e per Atdhe”, por edhe per erudicion ne te gjitha fushat e kultures. Kontributi qi ata kan dhan ne kulturen shqiptare asht i pamohueshem, pavarsisht nga persekutimet e vazhdueshme qi kan psuar gjat shekullit te kaluar, duke filluar me vrasjen e At Shtjefen Gjeçovit ne afersi të Prizrenit ne vitin 1930, apo me pas me vrasjet, zhdukjet, torturat dhe persekutimet e Fretenve Françeskan gjat viteve te egra te Komunizmit ne Shqipri.

Duke u kthyer ne subjektin e ktij shkrimi, i cili lidhet me Koleksionin arkeologjik, te cilin At Shtjefen Gjeçovi e pat mbledhur me shumë kujdes e përkushtim dhe qi ruhej ne nji nga ambientet e Kuvendit te Françeskanve ne Gjuhadol te Shkodres, asht e dhimbshme te mendohet qi ky koleksion nuk ekziston ma, dhe kjo gja datohet qysh ne vitet e para te regjimit komunist.

At Shtjefen Gjeçovi jo vetem kishte koleksionuar me dashuri e pasion të veçant, por edhe kishte botuar nji pjes te materialit arkeologjik ne revistn “Zani i Shna Ndout” n? maj-gusht t? vitit 1920. Ne kyt botim ai prezantonte rendsin qi kishte arkeologjia ne historin e errt te Shqipris dhe pershkruante germimet qi ai vet kishte mundsuar.

Koleksioni arkeologjik i At Shtjefnit ose i Fretenve Françeskan ishte mjaft i randsishem jo vetem per cilsine e materialeve qi ruheshin, por edhe per faktin se ato kostituonin shembuj unik gjetjesh nga nekropoli i Komanit, nga Laçi Sebastes, nga Shala e Dukagjinit, Kopliku, Postrriba, Mirdita, etj., apo edhe nga gjetje te tjera rastsore.

Ne vitin 1998, pas kthimit tim nga nji vit akademik Post Doktoratë, per Studime Bizantine ne Dumbarton Oaks, Ëashington D.C., unë u mora me nji pun kerkimore rreth veprimtaris se Misionit Arkeologjik Italian ne Shqipri ne vitet 1924-1943.

Ne Arkivin Qendror te Shtetit ne Tiranë ndërmjet shum dokumenteve gjendet një leter, ne te cilin thuhet se me 13 Korrik 1927, zoti Ugo Sola, minister pran Ambasads Italiane ne Tiran, disa kopje te librit te par , “Albania Antica”, te arkeologut Luigi M. Ugolini, ja dhuronte me dedikime personaliteteve shqiptare perfshir Rektorin e Jesuitve dhe At Gjergj Fishten ne Shkoder, At Shtjefen Gjeçovin, i cili n at koh ishte ne Kosove, e te tjer.

Nji nga kopjet e ktij libri i ishte derguar edhe At Klement Miraj, famullitarit te Rubikut, qi ishte edhe kurator i koleksionit arkeologjik te Gjeçovit. Ne Arkiv ruhet letra me konsideratat e mendimet personale qi At Klementi i drejtonte z. Ugo Sola, pasi kishte lexuar me kujdes librin “Albania Antica I” te Ugolinit.

Ne librin e Ugolinit nji vend mjaft te randsishem zete edhe përshkrimi i Seksionit Arkeologjik pran Muzeut Historiko-Gjeologjik te Jezuitve ne Shkoder, i Koleksionit Arkeologjik te familjes Vlora ekspozuar ne pallatin e tyre ne Vlor, si edhe përshkrimi i Koleksionit Arkeologjik te mbledhur me kujdes nga At Shtjefen Gjeçovi.

Ugolini pershkruan (fq. 18): Questo sincero discepolo di San Francesco è una di quelle persone che, seguendo una nobile tendenza insita naturalmente nel proprio animo, nei pochi momenti di libertà si dedica con fervoroso ed illuminato trasporto verso tutto quanto costituisce argomento o sussidio per lo studio della storia del suo paese. E poichè gli avanzi archeologici più lo attraggono, egli non solo li raçoglie e custodisce con amorosa cura, ma cerca anche d’interrogarli intelligentemente.

Luigi M. Ugolini, ne botimin e tij, falenderon At Shtjefnin, qe me bujari ja kishte ofruar te gjitha objektet e koleksionit per studim, gjat vizitave te tij ne Shqipri ne pranver e vjesht te vitit 1924, dhe i pershkruan ato me detaje duke nenvizuar se ndonse koleksioni nuk ishte i shumt ne numer, ishte shum i randsishem si per cilsin e objekteve qi ruheshin, ashtu edhe per faktin se ne shum raste ishin shembuj unik te llojeve qe ai vet kishte par dhe ne nvizon se te gjitha objektet vinin nga zonat qe ai i quan zemra e Shqipris.

Ne menyr te përmbledhur, sipas përshkrimit të detajuar të Ugolinit, koleksioni kishte objekte prehistorike si çekiç guri, spata hekuri dytehshe, spata të ashtuquajtura shqiptaro-dalmate;

vazo te vogla qelqi e vazo qeramike te periudhës helenistike, fibula bronzi te periudhs romake;

perla me past xhami, vath, unaza, si edhe monedha te periudhave te ndryshme.

Interesante ishin edhe disa objekte te antikitetit te von nga nekropoli i Komanit, te cilat kishin shenjen e kryqit, gje qi lidhej me prezencen e hershme Krishtrimit ne kto treva.

Sipas Ugolinit banort e zons se Komanit krijonin objekte speciale me simbolin me karakteristik te besimit te tyre, dhe lejonin formula te veçanta si per te treguar qi nuk deshironin te ishin te trajtuar si pagan. Ne fakt nuk dihet me saktsi se kur Krishtrimi u perqafua nga banort e këtyre zonave te thella, por të dhënat nga burimet historike thonë shumë qart se Durrsi e Salona ishin dy portat kryesore te perhapjes se Krishterimit ne Ballkan. Për pasojë dekorimi me simbolet e Krishtera ne Antikitetin e von tregon se kishte koh qi popullsia e këtyre trevave kishte perqafuar Krishtërimin.

Nder fragmentet arkeologjike te koleksionit te At Shtjefnit veçohej nji unaze e madhe ari me nji gur siper, e cila ishte e dekoruar dhe ruhej mjaft mir. Unaza ishte gjetur ne nji Tume ne Koder Bogez, pran Laçit te Sebastes. Kishte diameter te brendshem 17 mm, lartsi 32 mm dhe datohej ne shek VII. Ndersa guri ornamental, sipas përshkrimit te Ugolinit, dukej qe ishte me i hershem dhe datohej i periudhs romake.

Ugolini ne botimin e tij te par pershkruan edhe Ekspoziten Missionare te Vatikanit ne vitin 1925 ku Shqipria paraqitej mjaft mire me materiale etnografike dhe arkeologjike, por nuk jan te pershkruara materialet etnografike nga koleksioni i At Shtjefnit, gjithashtu pjes e ekspozits.
Koleksioni arkeologjik i At Shtjef?n Gjeçovit nuk gjendet me dhe nuk dihet se ku ka perfunduar. Nuk gjendet as koleksioni i tij etnografik. Nuk gjendet ma as koleksioni i Jezuitve ne Shkoder, dhe as Koleksioni Arkeologjik i familjes Vlora.

Qe ne krye te librit të tij ‘Rrno vetem per me tregue’, At Zefi (fq. 24) shkruan: ‘Ne fillim te dhjetorit 1944, ia behi ne Kuvendin Françeskan te Gjuhadolit nji grup i randsishem prej 7-8 vetash, i shoqnuem prej Kole Jakoves; thuhej se ky grup kryesohej prej Nako Spirut. Prune me vedi shum urdhnesa, si mbylljen e revists kulturore HYLLI I DRITËS, si edhe te gjitha revistave te tjera fetare Zani i Shna Ndout, Zgjimi i djelnmise, Bijat e Zojs, etj.

Urdhnonin mbylljen e shtypshkronjes si edhe te gjitha shoqatave fetare. ”Vizituen” edhe Biblioteken e Muzeun e At Shtjefen Gjeçovit. Kola kerkoi unazen e Gjeçovit. Kshtu thirrej nji unaz antike, me gjas e shek. I, arit, punim i dyfisht me mjeshtri te madhe, qi kishte nji gur te nalt joproporcional me unazen….. Nderkaq Kola e muer dhe leshoi nji leter-vertetim.’

At Zefi nje paragraph ma posht (fq. 24) tregon se: ‘Gjat muejve janar-shkurt 1945 masat e terrorit erdh?n tue u randue….. Nji mengjes u gjet i rrethuem prej partizanve edhe Kuvendi Françeskan i Gjuhadolit. Ishte kontrolli i par.
Na mblodhen te gjithve nder dhomat e pritjes dhe, ndersa bahej kontrolli vetjak, partizant e tjere vershuen me turr neper koridoret e dhomat e Kuvendit.

Mbas 4-5 orsh, kur kontrolli mbaroi dhe na lan? te lire me u kthye, pam se gjithshka ishte permbys. Ishin marr te gjitha makinat e shkrimit, çiklostilat, radiot, dylbit?, aparatet fotografike.

Ne Muzeun e At Shtjefen Gjeçovit kishin marr te gjitha armt antike te punueme me argjend, si edhe armen te cilen ai e kishte gdhend e zbukurue me doren e vet.

Natyrisht qe nuk i gjetem mâ as shum orendi te bukura e te vogla….. Kto lloj ”kontrollesh” u ban system veprimi per te gjith qytetin e Shkodres dhe te gjitha pasoheshin me arrestime te shumta. Kuvendit ton iu perseriten shpeshher’.

At Zefi (fq. 75) shton se ‘…në 14 Nandor 1946 Kuvendi Françeskan i Gjuhadolit u gjet i rrethuem q ne ort e para…. Para ors 8 erdh oficeri Dul Rrjodhi me nji skuader ushtaraksh…. Duli i kishte marr ne dorzim te gjitha çilsat e Kuvendit, jo vetem te hymjes e daljes, por edhe te gjitha zyrave, ashtu te Arkivit, te Muzeumit, te Biblioteks, të Ods-Muzeum te Fishts, te ambienteve te tjera te kulturs e çlodhjes, ashtu edhe çilsat e odave te Fretenve qi ishin ne burg.’

Dhe bashke me objekte, libra, apo dokumente te tjera me shume vler, pron e Provinces Françeskane, u zhduk edhe koleksioni me objekte arkeologjike i mbledhur me shum? kujdes nga At Shtjefni, i ruajtur po me aq kujdes nga te gjithë Fretnit Françeskane dhe i vlersuar nga studiuesit e kohs.

Leter-vertetimi i leshuar pas marrjes se ndonje objekti apo marrjet pa leter-vertetim nuk deshmuan asnjiher se ku perfunduan objektet arkeologjike e etnografike te mbledhura e te ruajtura me shum kujdes e dashuri, dhe te ekspozuara ni nji nga ambientet e Kuvendit te Françeskaneve ne Gjuhadol.
At Zefi shpesh diskutonte rreth arkeologjis dhe mua, pas nji eksperience te gjat pune ne kyt fush, gjithmon me çudiste fakti se ai jo vetem qi kishte lexuar shum? per arkeologjin, por dinte te diskutonte me detajet e nje profesionisti.

Ne pervjetorin e dyt te humbjes se At Zefit ndjejm shume dhimbje qi ai nuk shti ma, ndjejm respekt e krenari per gjithçka biri e gjithçka na la. Nderojm kujtimin e At Zefit pa harruar dhe kujtimin e te gjith Fretenve Françeskan, të ‘Atyne qi vdiqen njerz, atyne qi qendruen njerz gjat asaj periudhe te veshtir…….’.
Para se te perfundoj kyt shkrim do te deshiroja te citoja dedikimin qe At Zefi me ka shkruar ne librin e tij: Zojës Lidia Miraj, tue perkujtue edhe baben e saj, shok i fmijnisë sime, gjithashtu p?r nderim të veçant per punimet e saj ne lamin e arkeologjis shqiptare.

Faleminderit me gjithë zemrr Pater Zefi!

Gjej rastin këtu te përshëndes e falenderoj ne mynyr te veçant Provincen Françeskane te Zojs Nunziat ne Shqipri, të gjithë Fretnit pa përjashtim si edhe Ministrin Provincial te kesaj Province, At Gazmend Tinaj. Përshëndes gjithashtu me shumë mirënjohje edhe 2 Fretën: At Ambros Martini e At Konstantin Pistulli, që janë sot të vetmit Fretën të mbijetuar nga brezi i At Zefit, i atyre nxënësve mrekullueshem të At Gjergj Fishtës, At. Anton Harapit, etj., brez nga i cili vetëm pak arritën t’i mbijetojnë atij regjimi shumë të egër

� 2008 Gazeta "Sot"

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Fri Sep 25 2009, 08:56AM
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00AM

Posts: 10623
Dy vjet më parë vdiq njeriu që tregoi jetën e tij me saktësi në kryeveprën "Rrno për me tregue"

At Zef Pllumi, personalitet dhe pasuri kulturore njerëzore

At Zef Pllumi, përfaqëson një pasuri kulturore e njerëzore, një institucion që diti t'i rezistojë regjimeve dhe kohërave më të vështira. I konsideruar si ndërgjegja e një treve dhe historie të tërë, ai, pati një jetë shumë të dhimbshme, plot vuajtje dhe sakrifica, por besnik ndaj fjalës së zotit dhe bindjeve të tij diti t'i mbijetojë për rreth tre dekadave burgjeve komuniste. I burgosur për herë të parë në moshën 22-vjeçare, At Zefi dëshmoi fitoren morale dhe njerëzore kundër një prej regjimeve më totalitare në Europën Lindore. Si i tillë, ai përfaqësoi disidentin politik, luftëtarin antikomunist dhe simbolin e qytetarit të lirë, vizioni i të cilit frymëzohet nga vlerat evropiane. Ai lindi në vitin 1924 në Malin e Rencit (Lezhë), ndërsa ishte viti 1956 kur u shugurua meshtar dhe për 12 vite shërbeu si meshtar i Dukagjinit me qendër në Shosh. Por në vitin 1967 arrestohet dhe për 23 vite vuan dënimin në burgje dhe kampe të ndryshme. At Zef Pllumi, e tregoi jetën e tij me saktësi në kryeveprën e tij "Rrno për me tregue". Në faqet e këtij libri pasqyrohet ana e errët e sistemit komunist, e cila në fakt përbën ditarin e përditshmërisë së tij dhe që duhet njohur nga të gjithë. Ky dhe libra të tjerë të shkruar nga Zef Pllumi janë një pasuri e çmuar kulturore dhe dokumentare e memories sonë kombëtare. Forca e tij krijuese, morali dhe shpirti human i një njeriu, që jetën ia nënshtroi bindjes para fjalës së zotit, të vërtetës dhe luftës për vlerat e lirisë dhe të humanizmit, e bëjnë At Zef Pllumin një nga personalitetet më imponuese të kulturës shqiptare. I nxënë me dije në kolegjin françeskan të Shkodrës, ai pati si mësues personalitetet e shquara të kulturës kombëtare si At Gjergj Fishta, Anton Arapi, At Gjon Shllaku. Me ardhjen e demokracisë, ai rifilloi me devotshmërinë që e karakterizonte meshtarinë në kishën e Shna Nout (25 dhjetor 1990). Prej atëherë, nuk pushoi dhe pasioni i dikurshëm për dijen dhe kulturën. Nga viti 1993 deri më 1997 rinxjerr revistën Hylli i Dritës, e cila pas një ndërprerjeje ka dalë dhe në vitin 2003. Janë gjithashtu këto vite, kohë e një veprimtarie krijuese për At Zefin. Ai shkroi dhe botoi trilogjinë Rrno vetëm për me tregue, vëllimet Françeskanët e mëdhenj, Frati i pashallarëve Bushatli, Erazmo Balneo, Ut heri diçebamus-siç i thonim dje. Me gjithë moshën e thyer dhe vështirësitë e shikimit, i ndihmuar nga nxënësit e vet, ai vazhdoi të punojë. Një ndër nismat e tij me vlerë të pamasë është dhe ribotimi i kolanës së plotë të veprave të etërve françeskanë, të zhdukura barbarisht nga qarkullimi dhe nga raftet e bibliotekave. Presidenti i Republikës, në vitin 2006 dekoroi At Zef Pllumin me Urdhrin 'Nderi i Kombit'. Po në vitin 2006, At Zef Pllumi mori çmimin letrar 'Penda e Artë' për trilogjinë e tij me kujtime Rrno vetëm për me tregue, akorduar nga Ministria e Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve. "Juria paska pranuar edhe mendimin ndryshe, edhe mendimin e kundërt, këtu besoj është vlera që ka demokracia. Kjo është vlefta më e madhe që i bëhet librit tim. Të tjerat janë për mua kurora që çohen në funerale që i vdekuri nuk i sheh", ishte shprehur Zef Pllumi në ceremoninë e marrjes së çmimit.

Trupi i pajetë i At Zef Pllumit, i cili u nda nga jeta në moshën 83-vjeçare në mbrëmjen e 25 shtatorit, në Romë (Itali) u vendos në Kishën e Shën Françeskut në qytetin e Shkodrës, aty ku ai kaloi pjesën më të madhe të jetës së tij. Një nga fretërit që i qëndroi më pranë At Zef Pllumit, At Ambroz Martini, së bashku me ministrin Provincial të Françeskanëve shqiptarëm At Gazmend Tinaj, ishin pritësit e parë të njerëzve të shumtë që bënë homazhe pranë arkivolit të At Zef Pllumit. Krahas qytetarëve shkodranë dhe nga rrethe të tjera të vendit, homazhe pranë trupit të pajetë të At Zef Pllumit bënë dhe shumë shqiptarë me banim në Malin e Zi, si dhe nga Kosova, të cilët kishin ardhur posaçërisht në Shkodër në respekt të kësaj figure.

© Copyright 2005 Rilindja Demokratike

[ Edited Tue Apr 20 2010, 12:20PM ]

Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
L - N
Thu Oct 08 2009, 10:55AM
Registered Member #1228
Joined: Wed Sep 12 2007, 10:00AM

Posts: 10623
Si e njoha At Zef Pllumin

Mira Tuci | 08/10/2009

Intervista me Ismail Kadarenë

Shkrimtari Ismail Kadare rrëfen pengun e tij të madh mbi faktin se e pat njohur shumë vonë prelatin e fundit të françeskaneve At. Zef Pllumi. Kanë kaluar dy vjet nga vdekja e tij, një përvjetor që kaloi pa ndonjë jehonë ndër qarqe akademike dhe kulturore.

Në intervistë shkrimtari Ismail Kadare dëshmon se si pater Zefi i kishte tejkaluar kufijtë e të qenit vetëm prift por njëkohshëm ishte edhe dëshmitari më i denje i gjithë atij brezi martirësh që u flijuan për besim dhe për mendimin e lirë, nën regjimin e ashpër komunist. "Unë kam një peng mbi at Zef Pllumin se jam njohur shumë vonë me të, duhet ta kisha njohur më përpara...", rrëfen shkrimtari Ismail Kadare.

Jemi këtu në shtëpinë tuaj për të folur për një prej personaliteteve të kulturës shqiptare e pikërisht për At. Zef Pllumin. A mund të na tregoni se si ka qënë njohja me të dhe cilat ishin përshtypjet tuaja të para mbi At Zefin?

-Së pari, desha te them që unë kam një peng në lidhje me At Zef Pllumin se jam njohur shumë vonë me të. Tepër vonë, mund të them dhe duhet ta kisha njohur më përpara. Nuk dua të zgjatem për shkaqet sepse ndonjëherë në Shqipëri është shumë e lehte te gjenden shkaqet negative për një gjë, pse nuk ndodh një gjë.

Sepse shpesh këtu veprimet pozitive janë më të vështira të ndodhin midis njerëzve se sa veprimet negative, domethënë në ato që quhen vende të qytetëruara gjenden gjithmonë forca që i afrojnë njerëzit, intelektualët, njerëzit e njohur me njëri-tjetrin.

Për fat të keq me ne shpesh ndodh e kundërta. Se ka njerëz qe janë shumë të zellshëm për të larguar, për të mos të të lënë të afrohesh.

Besoj se kështu më ka ndodhur edhe mua me këtë njeri te shquar dhe nëse ne jemi njohur për fat të keq në kohën kur atë po e linte shëndeti, desha të them që është merita e tij se ndoshta unë duhet ta kisha patur atë nismën për ta njohur por kam qënë ...nuk e di në ç'rrethana, i pavëmendshëm për këtë gjë. Pra edhe këtë njohje të vonë ishte ai që ishte shumë më i vjetër se unë që e ndërmori dhe nuk kam qënë unë. Më vjen keq për këtë.

Njohja e parë ka ndodhur pikërisht në këtë dhomë, këtu ka ardhur dhe është ulur, ka kërkuar të njihet me mua dhe sigurisht kam qënë i gëzuar për këtë gjë dhe jam habitur edhe vetë që në moment se pse nuk jam njohur përpara, pse nuk kanë ardhur rrethanat. Siç ua shpjegova, kështu ndodh me ne për fat të keq.

Ai ka ardhur, është marrë vesh sigurisht me telefon me njerëzit dhe ai kishte gjithmonë njerëz që e donin, që e shoqëronin, ka ardhur e ka sjellë botuesi im më kujtohet dhe një kureshti prandaj e thashë këtë ... botuesi im më tha pastaj që më bekoi makinën që e solli, pasi qëndroi tek hyrja e gratacelit ku unë banoj.

Ka qënë dy -tre ditë para se të bëhej një aktivitet për Dante Aligherin. Në fakt ka qënë pikërisht Dante Aligheri që na afroi, një ese që kam shkruar per Danten. Më tha vetëm kaq: E pëlqeva shumë, dhe që donte te vinte në diskutimin për të. Diskutimi u bë në një sallë të madhe nuk më kujtohet ku..

Në Pallatin e Kongreseve...

Po, kishte shumë njerëz dhe kishte gjithashtu edhe mjaft italianë të ardhur nga shoqata "Dante Aligheri", natyrisht nga ambasada dhe At Zefi ka hyrë atje, do të thoshja në mënyrë të mrekullueshme, veshur me zhgunin e françeskanëve, I vetmi që e kishte, që është shumë e rrallë se njerëzit kanë dëgjuar shumë për to por pak kanë parë, sidomos rinia.

Në Shkodër ndoshta mund t'i ndeshësh më lehtë por atje ai është një figurë gati mitike.

E mori fjalën në një mënyrë supreme si një njeri që ka përjetuar metaforën e madhe të Dantes, qëndrimin në Ferr, iu drejtua ambasadorit italian dhe tha: "Dante e ka shkruar Komedine, Ferrin e tij, për ne, jo për ju".... dhe ishte i saktë në këtë gjë që dukej tepër e çuditshme sepse në fund të fundit ne ishim të fundit që e përjetuam njëlloj siç e kishim përjetuar sipas përfytyrimit dantesk gjithë shekujt si të thuash.

La një përshtypje të mrekullueshme, natyrisht foli shumë bukur, fliste gjithmonë shumë bukur. Kështu pra jemi njohur, jemi takuar pastaj disa herë, unë kam qënë mysafir i tij në Shkodër dhe në rezidencën e tij këtu në Tiranë ku banonte. Te Françeskanët në Shkodër kemi qëndruar gjatë bashkë, kemi biseduar.

Ishte një njeri siç e kanë cilësuar, është e ditur tashmë e thonë të gjithë, jashtëzakonisht i rrallë. Kishte një tërheqje që sigurisht vinte nga intelekti dhe nga zemra, nga të dyja. Ishte i saktë, ishte i mprehtë, ishte emotiv, ishte racional, I kishte të gjitha.

- Ju përmendët Ferrin ose më saktë përcaktimin e At Zefit mbi Danten dhe Komedinë Hyjnore. Le të themi që libri i tij "Rrno për me tregue" është përshkrim i rrathëve te Ferrit Komunist që ai e ka treguar për publikun, ia ka dhënë lexuesit shqiptar. Cila është konsiderata juaj për këtë libër në letërsinë postkomuniste?

Pikërisht, lidhja e tij me Dante Aligerin nuk kishte një burim estetizant si një njeri i kulturës .

Lidhja e tij ishte organike, ishte e shumëfishtë dhe prandaj ai kur iu drejtua italianëve atje ishte në mënyrë sovrane, ishte dicka e dalë nga thellësia e tij. Libri i tij është një projektim i Ferrit të Dantes, ishte një projektim me atë mozaikun e personazheve të jashtëzakonshëm që ka, plus me atë Kalvar që ka përshkruar, me atë frymë njerëzore që ngrihet mbi vuajtjet njerëzore, mbi pesimizmin, mbi mërzinë që të shkakton kur dëgjon për një Ferr.

Karakteristikë e artit të madh, qoftë arti direkt ta zëmë dramat e mëdha që janë shkruar ne botë, karakteristikë e artit të madh është që ti shikon tmerre të mëdha në skenë por ti nuk mërzitesh, ti nuk depresionohesh, ti nuk lëshohesh, nuk ligështohesh shpirtërisht. Përkundrazi, ti shikon gjëma që të ngrenë leshtë e kokës përpjetë dhe del prej teatrit ose prej vendit ku recitohet diçka, del me një gjendje shpirtërore të ngritur.

Kjo është magjia e çuditshme, kundërthënëse, hyjnore e artit të madh. Dhe ky tipar i artit të madh nuk është e thënë të gjendet vetëm në veprat artistike, ai gjendet shpesh edhe në veprat dokumentare kur janë të mëdha siç është rasti i librit "Rrno, për me tregue" që është një nga dokumentet më të mëdhenj të gjysmës së shekullit mund të them.

Më të thellë e më të bukur, në kuptimin e bukurisë se ai nuk është i bukur... ai është i tmerrshëm, i trishtuar..por në atë kuptim dhe pikërisht shprehja tmerrësisht i bukur i shkon shumë. Tipar i këtij lloj arti, i kësaj ngritjeje te mendimit artistik dhe intelektual në nivelet me të epërme, më të larta.

At Zef Pllumi nuk ka qënë thjesht, një personalitet i kulturës, erudite, dhe mund të shtojmë këtu shumë cilësore, por ka qënë edhe një prift franceskan.

Ju në shumë shkrime të ndryshmë keni shprehur një lloj simpatie nëse mund ta quaj kështu për Kishën e krishterë, për Kishën Katolike. Cili është përcaktimi apo konsiderata juaj ne lidhje me rolin e Kishës Katolike në Shqipëri gjatë shekujve por në veçanti gjatë shekullit të 20-të?

Qëndrimi im intelektual dhe emocional ndaj Kishës katolike Shqiptare ka një burim kulturor ne radhë të parë. Dhe kur them kulturor kemi thënë gjithçka. Ka një burim identitar, nuk është burim fetar, unë nuk jam katolik, nuk jam i krishterë, por qëndrimi im është normal, nuk është i pazakontë.

Është qëndrimi normal i njeriut shqiptar të kulturuar. Nuk po e them këtë si një mburrje apo si një epitet por është i një njeriu siç thuhej më përpara, të lexuar, të kënduar thoshte populli, të ndriçuar dhe kjo nuk është një gjë e rrallë. Janë me mijëra e me mijëra të tillë.

Pra, qëndrim im është qëndrimi i një shqiptari normal i cili shikon te kjo traditë fetare dhe kulturore katolike, identitetin e tij, të kombit dhe të popullit të tij dhe prandaj nuk është as për tu çuditur e aq më pak (sepse disa herë mua ma kanë keqkuptuar këtë gjë),për t'u keqinterpretuar. Kjo nuk më bën përshtypje sepse nuk ka pse të më bëjë përshtypje një gjë që nuk ka atë kuptim të ngushtë dhe meskin siç mund t'i japin të tjerët.

Ky është qytetërimi europian shqiptar i lidhur në mënyrë të ngushtë me krishterimin. Pavarësisht se Europa është një kontinent që i njeh të gjitha besimet, natyrisht dhe këtu e ka çuar fryma e saj e thelle demokratike, emancipimi i saj i thellë që është kontinenti më i përparuar nga ana e emancipimit njerëzor, kontinenti që ka njohur ashpërsinë e botës, egërsinë e saj, butësinë edhe dritën e saj. Europa i ka të gjitha, Europa nuk është një kompleks idilik siç mund ta quajmë ne, rozë.

Ajo është një kontinent i ashpër dhe qytetërimi i saj rozë ka lindur nëpërmjet ashpërsisë, e njeh atë, e ka përjetuar dhe ka funksionuar shpesh herë me të, prandaj është e fortë Europa dhe qytetërimi europian. Ai ka një element zotërues të krishterë, por edhe një element të tillë human që pranon besimet e tjera.

-Në këtë këndvështrim cili është roli i Kishës katolike gjatë shekullit të 20-të në Shqipëri.

Unë do të veçoja këtu rolin e Françeskanëve duke qënë se dhe At Zefi vinte prej këtyre bashkëvëllezërve dhe nga një traditë për tu lëvduar e për tu evidentuar si Fishta, Vincenc Prendushi dhe shumë të tjerë?

Në përgjithësi mund të them me bindje se dega e françeskanëve ka qënë më e shquara nga pikëpamja kulturore, patriotike dhe kulturore në letrat shqipe.

Andej kanë dalë revistat më të mëdha, shkrimtarët më të mëdhenj, tradita më e madhe dhe më e qëndrueshme dhe ata u martirizuan të gjithë. E kur flasim për rol kulturor të klerit katolik shqiptar që është i padiskutueshëm, natyrisht në radhë të parë kemi parasysh françeskanët.

Kanë qënë në pararojë të këtij veprimi të pandalshëm kulturor që nuk ka reshtur asnjëherë. Natyrisht ata kanë marrë pjesën e tyre të lavdisë e për fat të keq kanë marrë edhe pjesën e tyre të martirit.

Ata janë martirizuar si rrallëkush në botën komuniste. Të gjitha besimet janë martirizuar në perandorinë komuniste por katolikët shqiptarë e në këtë rast françeskanët, janë vërtet dhe kanë një vend të shënjuar dhe për këta kanë të drejtën morale më fort se kushdo tjetër të dëshmojnë për këtë gjë, të flasin për këtë gjë.

Dhe ne kemi detyrën morale që ta dëgjojmë zërin e tyre dhe të nxjerrim mësime të mëdha prej këtij zëri, pavarësisht se çfarë zanafille fetare ose kulturore kemi. Atje ne bashkohemi të gjithë.


Ju pershnes tanve. Ju falemnders per shoqnin tuej, e ju prift e mara tanve pa perjashtim. Kam ndryshue shpin, e kam shkue me shpi te
... Me vjen keq po s'kam mundsi me u dukt ma ktej parit. Ju pershnes me mirnjohje e dashamirsi.

Back to top
Thu Oct 08 2009, 11:16AM

Registered Member #3289
Joined: Sun Sep 06 2009, 03:55PM

Posts: 5265
Back to top
Sun Apr 25 2010, 11:11AM
Registered Member #3169
Joined: Sat Jul 18 2009, 05:40PM

Posts: 106
Zef Pllumi si Jezuiti i fundit ne linjen e tjerve para tij per kontributin qi i ka lane shkodres ne literaturen Gege bashk me Fishten, Ndre Mjeden, Migjenin, Pashko Vasen e shum te tjere meritan nji bust masiv ne Shkoder, par sat Shkodra asht shum e varfen fatkeqsisht
Back to top
Fri Feb 17 2017, 02:55PM

Registered Member #2813
Joined: Tue Mar 24 2009, 12:56AM

Posts: 10264
At Zef Pllumi, Histori Kurrë e Shkrueme

  • “Atdheu nuk janë malet, fushat e prrojet kot: atdheu asht e drejta jote, familja, nderi yt, puna e djersa jote. Kush nuk des për kto nuk des për kurgja tjetër…”.

Tregtari elbasanas Sul Domi i tha këto fjalë kur komunistët shkuan t’i grabisnin florinjtë më 1945.

Cituar nga At Zef Pllumi, “Histori Kurrë e Shkrueme”

Gjergj Erebara

At Zef Pllumi është para së gjithash i njohur për jetëshkrimin e tij “Rrno vetëm për me tregue”, ku syri dhe veshi i një vëzhguesi të kualifikuar përmbledh më shumë se 70 vjet ngjarje nga historia e Shqipërisë, parë nga këndvështrimi i një njeriu të zakonshëm.

Qe pikërisht kombinimi i cilësisë së vëzhguesit me këndvështrimin modest, atë të djalit të fshatarit që hyn në shkollë për prift, futet në burg për dekada të tëra, bëhet në fund prift i nivelit të ulët dhe raporton për gjithçka pa, që i bën të domosdoshme për t’u lexuar këto kujtime. Kujtimet e vuajtjeve nuk janë gjithmonë të këndshme për t’u lexuar. Por në këtë rast, është një ironi therëse që përshkruan të gjithë historinë, që e bën shumë të lexueshëm këtë libër.

Shqipëria ka histori kujtimesh me bollëk, qoftë cilësore, qoftë dekadente, por këto kujtime janë në shumicën dërrmuese të rasteve nga e ashtuquajtura elitë. Rrjedhimisht në këto kujtime pothuajse gjithmonë mungon ndershmëria. Ky nuk është rasti i At Zef Pllumit.

Pavarësisht se “Rrno vetëm për me tregue” është një kryevepër, mua personalisht më pëlqen më shumë libri i dytë, “Histori kurrë e shkrueme”.

Është një libër më pak i njohur ku përmblidhet pak a shumë, pjesa tjetër e veprës letrare të Af Zef Pllumit. Libri përbëhet nga një kronikë për historinë e Bushatllinjve, familjes së pashallarëve të Shkodrës që qeverisën qytetin për një gjysmë shekulli, dy tregime mbi jetët e shqiptarëve të zakonshëm nën komunizëm, disa intervista dhe disa kujtime për ngjarjet e pas viteve ’90, përfshirë kërkimin për varrin e At Gjergj Fishtës dhe vizitën e Nënë Terezës.

Historia e Bushatllinjve është marrë nga një kronikë që At Zef Pllumi pati gjetur në arkivën e françeskanëve në rininë e vet. Kronika qe shkruar nga një prift katolik italian që shërbeu si mjek pranë Bushatllinjve. Pllumi thotë se e kërkoi kronikën origjinale gjithkund pas viteve ’90, përfshirë edhe Arkivën e Shtetit, por pa sukses. Rrjedhimisht, ai e shkroi kronikën me aq sa mbante mend nga leximi që i kishte bërë origjinalit gjysmë shekulli më parë. Në atë kronikë (ashtu si edhe në pjesën tjetër të veprës së tij) dallohet fryma pozitive ndaj bashkëjetesës dhe respektit të ndërsjelltë mes katolikëve dhe muslimanëve. Por ajo përmban një histori të përmbledhur të Bushatllinjve shumë të këndshme.

Janë edhe dy tregime në këtë vepër: njëri flet për historinë personale të një pinjolli të familjes Toptani, i cili pati shkuar për studime në Zvicër ku qe njohur me një vajzë dhe qe bërë gati të martohej para se të kthehej në atdhe, ku e zuri ardhja e komunistëve në pushtet. Ai ndërroi mbiemrin, u përpoq të harronte origjinën familjare, punoi si bojaxhi të gjithë jetën dhe pas viteve ’90, në moshë të thyer, arriti të lidhej sërish me shoqen e tij të rinisë.

Tregimi tjetër flet për një vajzë mirditore, të cilën familja e marton me një të çmendur. Arratiset nga familja dhe vjen në Tiranë, ku hyn shërbyese në familjen e një tregtari të pasur. Tregari humbet të gjithë pasurinë me ardhjen e komunistëve dhe i mbylli sytë në një barrakë.

Janë edhe më interesante përshkrimet e At Zef Pllumit mbi vizitat e Nënë Terezës në Tiranë, pak para rënies së komunizmit dhe pas. Mbi jetën e Nënë Terezës janë shkruar shumë gjëra, por janë disa gjëra të pakëndshme, për të cilat ne kemi dëgjuar pak. Marrëdhëniet e saj me Nexhmije Hoxhën përshembull. At Zef Pllumi i përshkruan me detaje të gjitha këto. Nuk është çudi që ai mbeti një prift i nivelit të ulët, pavarësisht se kishte kapacitetin e një kardinali. Duket qartë se ai nuk qe njeri i kompromiseve.

Në muajt e fundit para rënies së komunizmit, ai tregon se si kishte ardhur në Tiranë për të hapur shërbimin kishtar në kishën katolike në lagjen e vjetër të Tiranës. Aty flinte si të mundte dhe hante çfarë të mundte dhe mbante meshë. Një mëngjes, tregon ai, dy gra trokitën në derë. Ai u tha se për meshë duhej të ktheheshin më vonë. Por dy gratë i thanë se ai nuk mund të banonte aty, sepse shtëpinë, Ramiz Alia ia kishte dhuruar Nënës Terezë.

“Ramiz Alia mund t’i dhurojë Nënës Terezë shtëpinë e vet, jo shtëpinë time,” qe përgjigjja e At Zef Pllumit. Dy gratë e pyesin nëse ai e dinte se cila qe Nëna Terezë dhe ai përgjigjet: “Nëna Terezë deri tani është takuar vetëm me komunistët me të gjithë armiqtë e Zotit, nuk ka pyetur kurrë për ne antikomunistët.”

At Zef Pllumi nuk e fsheh as faktin që Nëna Terezë vendosi një tufë me lule në varrin e Enver Hoxhës dhe as një aksident të pakëndshëm politik. Ai tregon se si shqiptarët komentuan pasi panë pamjet e TVSH-së me Nënë Terezën mbi varrin e Enver Hoxhës se Nexhmija ia pati kërkuar për nder Nënës Terezë të vulosë varrin e bashkëshortit sepse ai ngrihej gjatë natës dhe e shqetësonte dhe Nëna Terezë vendosi një medaljon te tufa e luleve. “Natyrisht asgjë e tillë nuk është e vërtetë,” thotë At Zef Pllumi, dukshëm me shqetësimin e një njeriu që kërkon të mos lejojë krijimin e miteve.

Pak më vonë, ai tregon se si para vizitës së Nënës Terezë në Shkodër, prania e tij si ish- i burgosur politik u pa si problem nga regjimi komunist. Dhe Nëna Terezë dukej se nuk e pati problem t’i thotë At Zef Pllumit se ai nuk duhej ta shoqëronte më, sepse “misioni i saj qe për paqen”. At Zef Pllumi ia doli ta bindë që ta shoqëronte, por detaji i shtohet listës së gjatë me kritika që i janë bërë Nënës Terezë si një njeri me nuhatje të fortë të real politikës dhe që për të arritur synimet e saj, nuk e kishte problem të bashkëpunonte me vrasësit, pavarësisht se kjo që mund të kërkonte t’i kthente kurrizin viktimave të komunizmit.

Edhe lumi ka kangen e vet. Nga një herë e zhurmshme dhe e vrullshme: kanga e randë e vajit. Mandej me një rrëmbim gazmor që kënaq çdo gja që natyra ka falun: kanga e hovshme e haresë.
Lot e gaz. Si jeta e njerëzve...

Back to top

Jump:     Back to top

Syndicate this thread: rss 0.92 Syndicate this thread: rss 2.0 Syndicate this thread: RDF
Powered by e107 Forum System
Kerko ne Google dhe ShkodraOnline.Com
Custom Search
Mire se Vini
Emri i Identifikimit:


Me Kujto

[ ]
[ ]
Muzik Shkodrane - Sagllam

Chat Box
You must be logged in to post comments on this site - please either log in or if you are not registered click here to signup

G F 3D Photography
Shkodra ne Youtube
Any use of the name and content of this website without the explicit written consent of the owners is strictly prohibited and it is protected under law. Per cdo ankese ju lutem mos hezitoni te na shkruani Flm.
Theme created by
Render time: 0.3590 sec, 0.0348 of that for queries. DB queries: 48. Memory Usage: 2,089kB